غيرايرانى . بديهى است كه در اين طبقه غلبه با غيرايرانيان است . تنها چند نفر از اينها يعنى مقاتل و اعمش و فراء ايرانىاند و باقى غيرايرانى . مقاتل بن سليمان از اهل خراسان و يا از اهل رى است . در قرن دوم مىزيسته و در سال 150 درگذشته است . مقاتل از اهل تسنن به شمار مىرود . شافعى درباره‌اش تعبيرى مبالغه آميز دارد ، مىگويد : « مردم در تفسير ، عيال مقاتل مىباشند » . سليمان بن مهران اعمش به نقل ريحانة الادب « 1 » اصلًا اهل دماوند است و در كوفه متولد شده و در همان جا سكنى گزيده است . سليمان شيعه است و علماى اهل تسنن نيز او را ستوده‌اند . اعمش به لطيفه گويى معروف است . داستانهايى از لطايف او نقل مىشود . اعمش در حدود سال 150 هجرى درگذشته است . فراء ، يحيى بن زياد اقطع از معاريف لغويين و نحويين است . نامش در كتب ادب عربى زياد برده مىشود . فراء شاگرد كسائى و مربى فرزندان مأمون بوده است . صاحب رياض العلماء و همچنين صاحب تأسيس الشيعة به تشيع وى تصريح كرده‌اند . فراء ايرانى است . پدرش ، زياد اقطع در وقعهء معروف فخ همراه شهيد فخ ، حسين بن على بن حسن بود ؛ دستش را به مجازات بريدند و از اين رو به « اقطع » معروف شد . فراء در سال 207 يا 208 هجرى درگذشت . از اين طبقه كه بگذريم مىرسيم به طبقه‌اى كه در تفسير ، كتاب تأليف كرده‌اند . همچنانكه قبلًا اشاره شد ، كتب تفسيرى كه در شيعه و سنى نوشته شده است از حد احصاء خارج است . تنها به ذكر معروفترين تفاسيرى كه هم اكنون در ميان شيعه و سنى رايج است اكتفا مىنماييم . بحث خود را از تفاسير شيعه آغاز مىكنيم . مفسرين شيعه تقسيم مىشوند به مفسرين عصر ائمه و مفسرين عصر غيبت . بسيارى از اصحاب ائمه كه بعضى از آنها ايرانى هستند تفسير نوشته‌اند از قبيل ابوحمزهء ثمالى ، ابوبصير اسدى ، يونس بن عبد الرحمن ، حسين بن سعيد اهوازى ، على بن مهزيار اهوازى ، محمد بن خالد برقى قمى ، فضل بن شاذان نيشابورى . مفسرين عصر غيبت فراوانند . ما در اينجا به عنوان نمونه تنها به ذكر نام كتب تفسير معروف ميان شيعه مىپردازيم . از همين نمونه معلوم مىشود بيشتر تفاسير

--> ( 1 ) . جلد اول ، چاپ سوم ، ص 154 .