ابومسلم خراسانى ، برامكه . بعضى از نامبردگان از قبيل ابن ابى العوجاء قطعاً به ماوراء ماده و طبيعت معتقد نبوده‌اند . از نظر احاديث شيعه كه حاكى از مباحثات و احتجاجاتى است كه اين مرد با ائمهء اطهار و اصحاب ائمه مىكرده است جاى ترديد نيست كه وى منكر ماوراء ماده و طبيعت بوده است . زنديق بودن بعضى از افراد ديگر نيز كه نامشان برده شد جاى ترديد نيست ، ولى زنديق بودن برخى ديگر از آنان سخت مورد ترديد است . از قرائن به دست مىآيد كه پيدايش گروهى زنديق به معنى مانوى و دو خدايى و معتقد به دو اصل نور و ظلمت ، و يا به معنى دهرى و منكر ماوراء طبيعت و ماده دستاويزى براى رجال سياست و برخى متنفذين ديگر شد كه دشمنانشان را با اين نام و اين بهانه از بين ببرند . لهذا به هيچ وجه نمىتوان اعتماد كرد كه همهء كسانى كه مورد اين اتهام واقع شده‌اند واقعاً زنديق بوده‌اند . خصوصاً اينكه در ميان متهمان افرادى ديده مىشوند كه به زهد و نيكى و وفادارى به اسلام معروفند ؛ برخى از آنها از شيعيان مخلص و مورد عنايت اهل البيت مىباشند و دشمن سرسخت خلفا . بديهى است كه چنين كسانى طبعاً از طرف دستگاه خلافت مورد اتهام قرار مىگيرند . برخى صرفاً به خاطر اشتغال به علوم عقلى مورد اين اتهام واقع شدند . ابن النديم در الفهرست ضمن شرح حال ابوزيد احمد بن سهل بلخى ، مىگويد : « وى متهم به زندقه بود » ، و از يكى از دوستان نزديكش نقل مىكند كه : « اين مرد مظلوم بود ، مردى بود موحد و خداپرست ، من بهتر از ديگران او را مىشناسم ، با هم بزرگ شديم ، علت شهرتش به زندقه اشتغال به منطق بود ، ما با هم منطق خوانديم و هيچ كدام تمايلى به الحاد نداشتيم . » « 1 » احمد امين « 2 » از الاغانى نقل مىكند كه : « حميد بن سعيد از چهره‌هاى نمايان معتزله بود . در برخى از مسائل با ابن ابى دواد ، قاضى القضاة معروف دورهء معتصم مخالفت كرد . ابن ابى دواد ذهن معتصم را دربارهء او خراب كرد كه او شعوبى و زنديق است . »

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 204 . ( 2 ) . ضحى الاسلام ، ج 1 / ص 163 .