است و فهرست خطى آنها براى نگارنده رسيده است ، به‌طور تفصيل ذكر خواهيم كرد ، ان شاء اللَّه . » « 1 » عكس العمل‌ها براى اينكه درجهء خلوص و صميميت ايرانيان را نسبت به اسلام كشف كنيم ، يك وسيلهء خوب در دست داريم و آن اين است كه ببينيم در جريانهاى مخالفى كه از اوايل قرن دوم هجرى در زمينهء اصول و مسائل اسلامى رخ داد ، ايرانيان چه نوع عكس العملى نشان دادند ؛ آيا آنها را تأييد و تقويت كردند يا به مبارزه عليه آنها برخاستند ؟ . سه جريان مخالف در آن عصر به چشم مىخورد : يكى جريان زندقه و زنادقه است . زنادقه طبقه‌اى بودند كه اوايل قرن دوم ظهور كردند و از ريشه با توحيد و ساير اصول اسلامى مخالفت مىورزيدند و در تخريب مبانى اعتقادى اسلامى سخت مىكوشيدند . ديگر جريان عنصرپرستى عربى است كه امويان سلسله جنبان آن بودند و مهمترين اصل اجتماعى اسلامى را عملًا زير پا گذاشتند . سوم شيوع لهو و غنا و عياشى است كه آن نيز به وسيلهء امويان رايج شد و در زمان عباسيان بيشتر توسعه يافت . اين سه جريان به ترتيب مربوط بود به اصول اعتقادى و اصول اجتماعى و اصول اخلاقى و عملى اسلام ، و اتفاقاً در هر سه جريان پاى ايرانيان در ميان است .

--> ( 1 ) . پايان نوشتهء آقاى عزيزاللَّه عطاردى . منابع و مصادر : 1 . سنى ملوك الارض والانبياء ، حمزهء اصفهانى . 2 . كامل التواريخ ، ابن اثير جزرى . 3 . تاريخ فرشته ، محمدقاسم فرشته استرآبادى . 4 . النجوم الزاهرة ، ابن تغرى بردى . 5 . ولاة مصر ، كندى . 6 . شاهيهء نيشابوريه ، قاسم على همدانى ، مخطوط . 7 . طبقات شاه جهانى ، محمد صادق ، مخطوط .