عوامل يا عاملى درونىتر و بنيانىتر باشيم كه سازندهء واقعى يا نزديك‌تر به واقعيت وجدان جمعى باشند . هميشه عاملى اساسىتر و مخفىتر در وجدانهاى مردم ، رو به بيدارى و زنده شدن مىرود و موج حيات و تظاهر خارجى آن ، گاه به لباس زبان و زمانى به پوشش سنن ملى معينى جلوه مىكند . غرض از تحقيق و پويندگى حقيقت اين است كه از اين تجليات و ظهور و نمودهاى خارجى به سوى واقع مكنون حوادث و اشياء هدايت شويم . فرانتس فانون ، نويسنده و جامعه شناسى آفريقايى كه در زمينهء بيدارى شعور ملى در ميان ملل آفريقايى تحقيقات روانى و جامعه شناسى جالبى كرده است ، به همين نتيجه مىرسد كه عوامل تاريخ و زبان و سنن و شرايط اقليمى مشترك در پيدا شدن شعور ملى نقشى لحظه‌اى دارند نه دائمى . براى مثال ، به كشورهايى اشاره مىكند كه درگير مبارزه براى استقلال و رهايى از استعمار هستند كه در اين كشورها گاه آرمانهاى اصلى و اساسى انسان در عواملى نظير سنتها و تاريخ و زبان مشترك پياده مىشوند ، ولى به محض وصول بدان هدفها يعنى در صبحگاه استقلال ، باز وجوه تفرقه و تنازع ظاهر مىشود . اغنياى ملت كه تا ديشب براى استقلال جانفشانى مىكردند ، پس از استقلال راهشان از تودهء فقير جدا مىشود ؛ آن يك در پى كسب و تحكيم مقام و موقع سياسى و اقتصادى و بهره بردارى از محروميتها و رنجهاى گذشته مىافتد و اين يكى به مقاومت و مبارزه براى كسب حقوق خويش و بالاخره جدايى و مبارزه و تفكيك و صف بندى جديد ، و بدين ترتيب همين ملت به دو يا چند « طبقه » كه آرمانهاى متضاد دارند تقسيم مىشوند ، در حالى كه افراد اين طبقات همگى داراى يك زبان و يك سلسله رسوم و فرهنگ و تاريخ هستند . و شواهد بسيارى از مبارزات طبقاتى و مذهبى درون ملتهاى موجود در دست داريم كه همگى حاكى از عدم اصالت دائمى عوامل زبان و تاريخ و سنن و فرهنگ هستند . استقلال سياسى كه پياده شده و مهبط احساسات ناسيوناليستى و وجدان جمعى ملتها و آرمان مشترك آنها بوده و هست ، امروزه لااقل براى كشورهاى دنياى سوم ، با وجود و حضور استعمار جهانى ، فروغ و معناى خود را از دست داده است . در بسيارى از كشورهاى نواستقلال يا قديم الاستقلال ، سازمان سياسى و حتى سازمان حاكمهء جامعه در زير لباس خودى نمايندهء بيگانه و آتش بيار منافع و مصالح بيگانگان است ، نماينده‌اى كه به اسلحهء استقلال و حكومت ملى مجهز شده است ، ولى همين سازمانهاى سياسى و هيأتهاى حاكمه خود از اهالى همان كشورهاست و با مردم آنجا داراى زبان و سابقهء تاريخى و سنن مشترك