زيباييهايش بيشتر است « 1 » گزنفون ، شاگرد معروف سقراط كه تقريباً يك قرن بعد از هرودوت بوده است ، يكى ديگر از كسانى است كه ايرانيان را توصيف كرده است ، ولى او برعكس هرودوت كه دورهء اعتلاى ايران را ديده و توصيف كرده است ، دورهء انحطاط ايران را ديده و مقايسه‌اى ميان روحيه و اخلاق ايرانيان در دورهء كوروش و روحيه و اخلاق آنها در عهد خودش به عمل آورده و تغيير و انحطاط اخلاق ايرانيان را در دورهء خودش توضيح داده است « 2 » اگر اخلاق طبيعى ايرانيان را با ساير ملل مقايسه كنيم مسلّماً اگر بر ساير ملل پيشى نداشته باشند ، پايين‌تر هم نيستند . ما براى دورى جستن از اطالهء سخن ، از نقل پاره‌اى مشخصات اعم از خوب يا بد كه گفته شده است از خصايص روح ايرانى است خوددارى مىكنيم . در روايات اسلامى خلق و روحيهء ايرانى مورد ستايش قرار گرفته است ، مخصوصاً از دو جهت : بى تعصبى و آزاد فكرى ، و ديگر دانش دوستى . در آيهء كريمهء قرآن آمده است : « وَ لَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ » « 3 » يعنى اگر قرآن را بر فردى از عجم فرو مىفرستاديم اينان ( اعراب ) هرگز ايمان نمىآوردند . امام صادق عليه السلام فرمود : آرى اگر قرآن بر عجم نازل شده بود ، عرب به آن ايمان نمىآورد ولى بر عرب نازل گشت و عجم ايمان آورد ، و اين فضيلت عجم است « 4 » ايضاً امام صادق عليه السلام فرمود : آن كس كه اسلام را از روى رغبت و ميل پذيرفته است بهتر است از آن كه اسلام را از روى ترس پذيرفته است . منافقان عرب از روى ترس اسلام را پذيرفته‌اند و ايمانشان حقيقى نيست اما ايرانيان به ميل و رغبت خود اسلام را پذيرفته‌اند « 5 »

--> ( 1 ) . رجوع شود به تاريخ ايران باستان مشيرالدوله ، چاپ جيبى ، جلد ششم ، صفحات 1534 - 1536 . ( 2 ) . همان ، صفحات 1537 - 1542 . ( 3 ) . شعراء / 198 و 199 . ( 4 ) . تفسيرصافى ذيل همين آيه و سفينة البحار مادهء « عجم » ، نقل از تفسير على بن ابراهيم قمى . البته كلمهء « اعجم » كه در قرآن آمده است شامل مطلق غيرعرب است اعم از ايرانى و غيرايرانى ، ولى ظاهراً منظور از كلمهء « عجم » كه در حديث آمده است خصوص ايرانيان است ، و به هر حال شامل ايرانيان هم هست . ( 5 ) . سفينة البحار ، مادهء « عجم » .