- پس بدين گونه در جهان دو خدا وجود دارد ؟ . - آرى در جهان دو آفريدگار هست . . . ولى ظاهراً مأخذ جوزف گئر روايات زردشتى است نه مآخذ تاريخى . اگر بخواهيم به روايات سنتى زردشتيان اعتماد كنيم بدون شك بايد زردشت را ثنوى بدانيم . چه مدركى از كتاب « ونديداد » كه جزئى از اوستا ى ساسانى است بالاتر ؟ در اين كتاب حتى سرزمينها تقسيم شده است ؛ سرزمينهاى پرخير و بركت مخلوق اهورامزدا و سرزمينهاى بىخير و بركت مخلوق اهريمن معرفى شده است . و چنان كه گفتيم مختلف بودن مفاد گاتها سبب شده كه دانشمندان دربارهء ثنويت و يكتاشناسى زردشت اختلاف نظر داشته باشند . گيرشمن ايران شناس معروف در كتاب ايران از آغاز تا اسلام « 1 » مىگويد : « آيين زردشتى مبنى بر توحيد نبود ، ولى در عهد ساسانى بر اثر نفوذ اديان بزرگ ( مسيحيت ) وحدت را پذيرفت . » و برعكس ، دومزيل همچنانكه سابقاً نقل كرديم معتقد است كه زردشت به توحيد دعوت مىكرده است . شهرستانى در الملل والنحل زردشت را موحد مىداند . شهرستانى تحت تأثير عقايد فلسفى و كلامى اسلامى مسألهء خير و شر را به نحوى توجيه مىكند كه فقط با انديشه‌هاى اسلامى منطبق است نه با انديشه‌هاى زردشتى . حقيقت اين است كه اگر توحيد را از همهء جهات درنظر بگيريم بسيار مشكل است كه بتوانيم آيين زردشت را يك آيين توحيدى بدانيم . معمولًا بحث در اينكه آيين زردشت توحيدى است يا ثنوى ، مبتنى بر اين قرار داده مىشود كه آيا زردشت اهورامزدا را آفرينندهء اهريمن مىداند و اهريمن را آفريدهء او ، و يا آنكه اهريمن را قديم و ازلى و در عرض اهورامزدا مىداند ؟ و چنين فرض كرده‌اند كه اگر ثابت شود كه از نظر زردشت اهريمن آفريدهء اهورامزداست ، مطلب تمام است و آيين زردشت آيين توحيدى است . اين مطلب از نظر توحيد ذاتى صحيح است ولى از نظر توحيد افعالى صحيح نيست ، زيرا آنچه معلوم است اين است كه بنا بر آثار موجود و از آن جمله گاتها ،

--> ( 1 ) . به نقل كتاب مزديسنا و ادب پارسى ، ص 264 .