با شريعت دانسته‌اند . » « 1 » آقاى ياسمى ضمناً مىخواهد مدعى شود كه ممنوعيت دفن اموات در آيين زردشتى در دورهء هخامنشى نيز سابقه دارد . ثنويت زردشتى آيا ايران مقارن ظهور اسلام ثنوى بوده است ؟ مهمترين پاسخ دربارهء نظام فكرى و اعتقادى ايرانيان ( البته منهاى يهوديان و مسيحيان و بودائيان ايران كه مجموعاً در اقليت بودند ) پاسخ همين پرسش است . قبلًا بايد ببينيم در دوره‌هاى قبل ، ايران از اين لحاظ چه وضعى داشته است . در فصلهاى پيش راجع به دوره‌هاى قبل از زردشت بحث كرديم . معلوم شد كه حتى در دوره‌هاى طبيعت پرستى و رب النوع پرستى عقيدهء ثنوى در روح مردم آريا رسوخ داشته است ، و به قول دومزيل : « اعتقاد به ثنويت از خصوصيات طرز تفكر ايرانى است » . عمده اين است و مخصوصاً بايد بدانيم كه خود زردشت كه اصلاحاتى در عقايد آريايىها به عمل آورد ، چگونه تفكرى در اين زمينه داشته است ؟ آيا موحد بوده يا ثنوى ؟ . اگر اوستا ى ساسانى را ملاك قرار دهيم ، شك نيست كه زردشت ثنوى بوده است ، ولى همچنانكه قبلًا گفتيم محققان تنها قسمت مختصر « گاتها » را قديمى و از آنِ زردشت مىدانند و قسمتهاى ديگر را الحاقى مىشمارند . مندرجات گاتها هر چند صراحت تمام ندارد ولى به توحيد از ثنويت نزديكتر است . توحيد مراتبى دارد : توحيد ذات ، توحيد صفات ، توحيد افعال ، توحيد در عبادت . « توحيد ذات » عبارت است از بىمانندى ذات حق از لحاظ وجوب وجود و قِدَم ذاتى و استقلال و لايتناهى بودن . همهء ماسوا اعم از مجرد و مادى ممكن بالذات و حادث بالذات است و قائم به او و محدود است : « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ » « 2 » ، « وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى » « 3 » .

--> ( 1 ) . همان ، ص 349 ( پاورقى ) . ( 2 ) . شورى / 11 . ( 3 ) . روم / 27 .