مساوات دوباره در اين جهان برقرار شود . » « 1 » دربارهء شخصيت مزدك و داعيهء او اطلاعات درست و قابل قبولى در دست نيست . شهرت بيشتر مزدك به افكار اشتراكى و كمونيستى اوست . كريستن سن ريشهء اين گونه افكار مزدك را انديشه‌هاى اخلاقى و نوع دوستى مىداند . محرك مزدك هرچه باشد و او هر هدفى از پيشنهادهاى اشتراكى خود داشته باشد ، آنچه از ناحيهء تاريخى قابل بررسى است زمينهء مناسب پذيرش انديشهء اشتراكى در جامعهء آن روز ايرانى است . كريستن سن در فصل « نهضت مزدكيه » در كتاب خود به شرح عجيب نظام طبقاتى آن روز ايران كه زمينهء رواج و توسعهء دعوت مزدكى را فراهم كرد پرداخته است ؛ ما در بحث از نظامات اجتماعى آن روز ايران بدان اشاره خواهيم كرد . نظامات اجتماعى آن روز زمينهء بسيار مناسبى براى رشد آن گونه انديشه‌ها بوده است . آقاى سعيد نفيسى در تاريخ اجتماعى ايران پس از بيانى مشروح دربارهء نظام ارث و ازدواج و طلاق و حقوق زن در عهد ساسانى مىگويد : « امتياز طبقاتى و محروم بودن عدهء كثير از مردم ايران از حق مالكيت ناچار اوضاع خاصى پيش آورده بود و به همين جهت جامعهء ايرانى در دورهء ساسانى هرگز متحد و متفق الكلمه نبوده و توده‌هاى عظيم از مردم هميشه ناراضى و نگران و محروم زيسته‌اند . اين است كه دو انقلاب كه پايهء هر دو بر اين اوضاع گذاشته بود و هر دو براى اين بود كه مردم را به حق مشروع خداداد خود برساند ، در اين دوره روى داده است : نخست در سال 240 ميلادى در روز تاجگذارى شاپور اول ، يعنى چهارده سال پس از تأسيس اين سلسله و نهادن اين اساس ، مانى دين خود را كه پناهگاهى براى اين گروه محروم بوده است اعلان كرد و پيش برد . تقريباً پنجاه سال پس از اين واقعه « زرادشت » نام از مردم فساى فارس اصول ديگرى كه معلوم نيست تا چه اندازه اشتراكى بوده است اعلان كرد و چون وى كارى از پيش نبرد ، دويست سال پس از آن بار ديگر « مزدك » پسر « بامداد » همان اصول را به ميان آورد . سرانجام مىبايست اسلام كه در آن زمان مسلكى آزادمنش و

--> ( 1 ) . همان مدرك .