مىرساندند يا به طريق بسيار شديدى عذاب مىدادند . شرح شكنجهء شهداى مسيحى به زبان شامى به دست ما رسيده و نشان مىدهد چگونه اين مسيحيان كه امروز نام آنها را فراموش كرده‌ايم با قدرت و شجاعت شهيد شده‌اند ، ولى به زودى مقامات رسمى به اين مطلب پى بردند كه اين مسيحيان پرتجربه ، از اتباع مناطق فرعى و خارجيهاى نافرمان كه هر ساعت خيانت مىكردند نبودند ، بلكه از ايرانيان حقيقى بودند كه در زمان سابق از طرفداران جدى مذهب زرتشت محسوب مىشدند و بعضى از آنها از اشخاص بسيار برجسته و مشهور بودند كه در ميهن پرستى آنها شكى نبود ، فقط در حفظ عقيدهء خود بسيار ثابت قدم بودند . از آن به بعد قواى انتظامى تصميم گرفت به جاى تنبيه ، گمراه شدگان را به راه راست هدايت نمايد ، ولى از اين نيز نتيجهء مفيدى به دست نيامد . بنابراين با وجود مدت چهل سال آزار و شكنجه ، دين مسيح در ايران موقعيت مطمئنى به دست آورد . وقتى ايام آزار به علت اشكالاتى كه در نتيجهء حملات هونها و هياطله در مشرق پيش آمده بود به پايان رسيد ، موقع براى ايجاد تشكيلات و وضع ثابت مسيحيان در ايران به دست آمد . . . مسيحيان ايران به زودى صاحب حيات معنوى و فرهنگى نيرومندى گرديدند كه حتى آزارهايى كه در قرن پنجم به وسيلهء يزدگرد دوم و بهرام پنجم به عمل آمد نتوانست شكستى بر آنها وارد آورد . در سلوقيه ( تيسفون ) و خصوصاً در نصيبين ، مكتبهاى روحانى و مذهبى به صورت درخشانترين مكتبهاى مشرق به وجود آمد . تأسيس صومعه‌ها باعث شد كه عدهء زيادى معلمين اصول مذهبى در آن صومعه‌ها تربيت شدند و اين سنت هنوز در صومعه‌ها ادامه دارد . حيات واقعى مسيحيت ايران بيشتر از نتيجهء تبليغات آن ظاهر مىشود . » « 1 » نويسندهء مقالهء فوق الذكر « 2 » سپس به موضوع حيات مسيحيت در آن عصر و قدرت تبليغات مسيحى در آن زمان و در آخر به شكستى كه در مشرق از ناحيهء

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 216 - 218 . ( 2 ) . آقاى پ . ژ . دومناشه .