اسباب و موجبات و انگيزه‌هاى ديگرى در كار بوده است و هر ملتى و از آن جمله ملت ايران به موجبى خاص و انگيزه‌اى كه تنها با سابقهء تاريخى او مربوط است ، سهم خود را ايفا كرده است ؟ . بررسى اين بحث تاريخى و اجتماعى و دينى مستلزم اين است كه تاريخ ايرانِ مقارن ظهور اسلام را ورق بزنيم و نظامات فكرى ، اعتقادى ، اجتماعى ، سياسى ، خانوادگى ، اخلاقى آن عهد را تحقيق و بررسى كنيم و با آنچه اسلام در اين زمينه‌ها آورد و به ايران داد مقايسه كنيم تا بتوانيم به نتيجه گيرى صحيح نائل آييم . خوشبختانه تاريخ اسلام و همچنين تاريخ ايران مقارن ظهور اسلام روشن است . به سهولت مىتوان حقيقت را دريافت و چنان كه مىدانيم در نيم قرن اخير دربارهء اين مطلب زياد بحث مىشود . نخستين بار اروپاييان اين مسأله را طرح كرده‌اند . قبلًا مردم ايران مانند همهء مردم ديگر جهان عادت نداشتند دربارهء اين گونه مسائل بينديشند ، ولى امروزه دربارهء اين گونه مطالب بسيار بحث مىشود . اما متأسفانه عصر ما و لااقل كشور ما هنوز مرحلهء « تبليغ » را طى مىكند و كمتر به « تحقيق » مىپردازد . افرادى طوطى وار از نعمت اسلام براى ايران دم مىزنند و افرادى ديگر نيز به همين منوال نقطهء مقابل آن را طرح مىكنند و نفوذ اسلام را به ايران يك فاجعه براى ايران تلقى مىكنند . در حال حاضر روزى نيست كه روزنامه‌اى يا مجله‌اى يا كتابى در اين موضوع قلم فرسايى نكند يا در راديو و تلويزيون سخنى دراين باره گفته نشود . بالاتر اينكه كتابهاى تاريخى و جغرافيايى دبستانها و دبيرستانها نيز از تلقين يك سلسله مطالب در اين زمينه خوددارى نمىكنند . ما علاقه منديم بدون تعصب و جانبدارى و در كمال بيطرفى ، اين موضوع را رسيدگى كنيم . معتقديم زمينهء تحقيق در اين مبحث خيلى آماده است . خوشبختانه گروهى از محققان اروپايى و تنى چند از ايرانيان تا حدودى در اين مسأله تحقيق كرده‌اند و ما در سخنان خود به گفته‌هاى آنان بسيار استناد خواهيم كرد . اظهارنظرها براى اينكه نمونه‌اى از عقايد مختلفى كه در اين زمينه ابراز مىشود به دست