موهبت يا فاجعه ؟ بحث ما در اين بخش و بخش بعد از آن دربارهء خدمات متقابل اسلام و ايران است ، يعنى خدماتى كه اسلام به ايران و ايرانى كرده است و خدماتى كه متقابلًا ايران و ايرانى به اسلام كرده‌اند . خدمتى كه يك كيش يا مسلك به يك ملت مىتواند بكند چگونه و از چه نوع است ؟ بديهى است كه به صورت برآوردن يك نياز آنى نيست كه مثلًا در يك جنگ نيرو به كمك آنها بفرستد ، يا در يك خشكسالى آذوقه وارد كند و يا يك كارخانه براى آنها تأسيس نمايد ؛ خيلى اساسىتر از اينهاست ؛ به اين است كه تحولى مفيد و ثمربخش در انديشه و روح آنها به وجود آورد ، طرز تفكر آنها را در جهت واقع بينى نو كند ، اخلاق و تربيت آنها را بهبود بخشد ، سنن و نظامات كهنه و دست وپاگير آنها را براندازد و به جاى آنها سنن و نظاماتى زنده جايگزين سازد ، ايمانى و ايده‌اى عالى به آنها الهام نمايد ، شور و هيجان كار و كوشش و دانش طلبى و نيكوكارى و ازخودگذشتگى در آنها به وجود آورد . وقتى كه چنين شد ، بالطبع زندگى اقتصادى آنها بهبود مىيابد ، نيروهاى انسانىشان به كار مىافتد ، استعدادهاى علمى ، فلسفى ، فنى ، هنرى ، ادبىشان مىشكفد و بالأخره در همهء شؤون آن چيزى كه « تمدن » ناميده مىشود تكامل صورت مىگيرد . و اما خدمتى كه يك ملت به يك كيش و يا مسلك مىكند به اين است كه در