يك حادثه درماندند و بر آنها مجهول ماند پاى خدا را به ميان مىكشند ، و از همين جهت است كه در مسئلهء مخلوق بودن حيات و جهان ، بيشتر به « آن » اول پيدايش حيات يا جهان اهميت مىدهند زيرا آغاز حيات و آغاز جهان بيش از هر چيز ديگر در نظر آنها مجهول و ناشناخته بوده است . آن فكر يهودى از يك طرف و اين فكر منفى از طرف ديگر سبب شده كه مسئله توحيد از طرفى با موضوع « آن » و از طرف ديگر با « علل ناشناخته حوادث » وابستگى پيدا كند ، و پر واضح است كه نتيجهء اين دو وابستگى اين است كه اگر موضوع « آن » خلقت حيات يا جهان مورد شك و ترديد واقع شود و يا « علل ناشناخته حوادث » تدريجاً شناخته شود مسئله توحيد و خدا شناسى هم تدريجاً مورد ترديد و انكار واقع شود . در مقالهء « قرآن و مسأله‌اى از حيات » روشن كرديم كه يك نمونه از اعجاز اين كتاب كريم اين است كه در آن اثرى از آن فكر يهودى و يا از آن فكر منفى يافت نمىشود ، با اينكه در تاريخ فكر بشرى اين دو انحراف فلج كننده به قدرى شايع است كه جز يك عدهء معدود كه آنها هم از مشرب قرآن سيراب شده‌اند كسى از آن رهايى نيافته است . يك نظر دقيق به تاريخ فكرى فلاسفهء قبل از اسلام و اكثريت متكلمين اسلامى و قاطبهء حكماى دورهء جديد اروپا اين مطلب را روشن مىكند . به طور تحقيق بايد گفت : قرآن يگانه معلم توحيدى است كه خدا را در نظام موجود و مشهود و در جريان علل و معلولات و سنن جارى آفرينش ، نه در آغاز كار ، و از طريق مثبت و معلوم ، نه از طريق منفى و علل نشناخته ، به بشر معرفى مىكند . اين بود فشردهء آنچه در آن دو مقاله تحقيق شد و لازم است بر هر كس كه جوينده و خواهان درك اين معانى است اينها را به ذهن خود بسپارد . اكنون مىتوانيم به شرح مطلبى كه تحت عنوان « توحيد و تكامل » در نظر گرفته‌ايم بپردازيم . ما در اينجا نه مىخواهيم مستقلًا وارد مبحث « توحيد » بشويم و مجموع ادّله توحيد را كه در كتب كلامى و فلسفى ذكر شده با توجه به آنچه در اطراف آنها گفته شده و يا مىتوان گفت ذكر كنيم ؛ زيرا هر چند كه اين مبحث فصل دلپذيرى است و همه كس به حسب طبع علاقه فراوانى دارد كه از مجموع آنچه در اين زمينه گفته شده اطلاع پيدا كند و ببيند طرز بيان كتب آسمانى در اين موضوع چيست و طرز بيان