بدن منتفع مىشود ، و چون عقل از بدن منتفع مىشود مىتوان گفت كه صرف تجرد براى عقل بودن كافى نيست ، انتفاع به بدن هم شرط است . جواب : مجرد بر دو قسم است : مجرد تام ، مانند عقول قاهره كه مطلقا از ماده بىنيازند ، و مجرد غير تام مانند نفس ناطقه . مجرد تام آن است كه ماده نه در قوامش دخالت دارد ( يعنى ماده جزء حقيقتش نيست ) و نه در حدوثش دخالت دارد و نه در تشخصش . برهانى كه ثابت مىكند تجرد مساوى با فعليت است در مورد تجرد تام است . مجرد تام التجرد از هر نوع قوه و استعداد و آمادگى براى چيز ديگر شدن خالى است ، اما مجرد غير تام ، مانند نفس ، از قوه و استعداد چيز ديگر شدن خالى نيست . اينكه گفته شد : « بدن به دليل اينكه براى عقل نافع است پس عايق آن نخواهد بود » صحيح نيست . جاى شگفتى نيست كه يك چيز از يك نظر مانع باشد و از نظر ديگر شرط و نافع . براى اين مطلب به نسخه‌اى از اشارات كه فرستاده شده است مراجعه شود . » « 1 » بررسى اين سؤال و جواب در اطراف يك فكر ارسطويى است و آن اينكه : « در نظام طبيعت اصل قوه و فعل حكمفرماست » . اصل قوه و فعل يكى از اركان و بلكه مهمترين ركن فلسفه ارسطويى است . ارسطو علاوه بر اينكه در طبيعت به اصل قوه و فعل معتقد است ، براى عقل نيز مرتبه قوه و مرتبه فعليت قائل است . ارسطو اين مطلب را در كتاب النفس متعرض شده است . آنچه ارسطو در اين زمينه گفته چندان مبسوط و روشن نبوده است ، شرح و بسطها از طرف شارحان - خصوصاً شارحان اسكندرانى و بالاخص دو حكيم اسكندرانى معروف : « ثامسطيوس » و « اسكندر افريدوسى » - است . مسلمين با انديشه‌هاى اين دو شارح ، خصوصاً در مسائل عقل و معقول ، آشنا بوده‌اند و از آنها ياد كرده‌اند .

--> ( 1 ) . مجموعهء رسائل ابن سينا ، چاپ تركيه ، ج 2 / ص 2 و ارسطو عندالعرب ، چاپ عبد الرحمن بدوى ، ص 227 .