- نظر دوم اين است كه آنچه وجود دارد حركت قطعيه است و حركت توسطيه يك امر ذهنى و انتزاعى است ، كه ابتدا مرحوم آخوند به همين صورت مىگويدگو اينكه مىخواهد اين را هم به صورتى حل كند . نظر سوم كه ظاهر عبارت آخوند در اينجا همين است اين است كه هم حركت توسطيه در خارج وجود دارد و هم حركت قطعيه . حال چگونه مىشود كه هر دوى اينها در خارج وجود داشته باشند ؟ غايت توجيهى كه در اينجا هست ، همين توجيهى است كه مرحوم آخوند در اينجا كرده است كه حركت توسطيه از يك جنبه ابهام دارد و از جنبهء ديگر تشخص ، پس وجود دارد . اشاره‌اى به نظر خاص علامهء طباطبايى آقاى طباطبايى گرچه معتقدند كه هم حركت توسطيه وجود دارد و هم حركت قطعيه ، ولى ايشان مىخواهند بگويند كه فرق بين حركت توسطى و قطعى فرق دو اعتبار دربارهء شىء واحد است . شىء واحد را به دو نحوه اعتبار مىكنيم كه اگر به نوعى اعتبار كنيم اسمش مىشود حركت قطعى و اگر به نوع ديگر اعتبار كنيم اسمش مىشود حركت توسطى . اين نظر را ، هم در حاشيهء اسفار ، هم در يك رسالهء عربى كه در باب قوه و فعل نوشته‌اند و هم در متن اصول فلسفه كه هنوز چاپ نشده « 1 » تأييد كرده‌اند . ولى آنچه ايشان به نام حركت توسطى مىنامند كه آن را اعتبار ديگرى از حركت مىدانند با آنچه كه قوم آن را حركت توسطيه مىدانند متفاوت است . در واقع ايشان چيز ديگرى را به نام حركت توسطيه مىنامند ، نه آنچه كه قوم نام آن را حركت توسطيه گذاشته‌اند . البته ايشان هم نگفته‌اند كه قوم هم نظر ايشان را مىگويند . آنچه قوم به نام حركت توسطيه مىشناسند - كه حاجى بيش از ديگران اين را توضيح مىدهد - اين است كه يك امر بسيط نقطه مانند در خارج وجود دارد كه هيچ بعدى و امتدادى ندارد . در جلسهء قبل عرض كرديم كه آنها كه مىگويند حركت قطعى وجود دارد و حركت توسطى وجود ندارد ، در واقع مىخواهند بگويند آنچه وجود دارد يك نحو وجودى نظير وجود خط است كه يك وجود ممتدى است .

--> ( 1 ) . [ جلد چهارم اصول فلسفه و روش رئاليسم پس از شهادت استاد همراه با حواشى تكميل نشدهء ايشان انتشار يافت . ]