« ممتنع السكون » هستند چون ذرات اتمى هيچ گونه آرام و قرارى ندارند . آنها كه آرام و قرار دارند آن مجموعه‌ها هستند . ما اين كتاب را جسم مىناميم و مىبينيم روى زمين قرار گرفته و ساكن است ، ولى اين كتاب كه واحد جسم نيست ، اين در حس ما واحد جسم است . در واقع ميلياردها واحد جسم در اينجا متراكم است كه اگر اين كتاب را با چشم مسلح ببينيم خلأها و ملأهاى بسيارى مىبينيم . خلأهايش كه خلأ است و ملأهايش هم يك سلسله ذراتى هستند كه هرگز آرام ندارند ؛ از اولى كه وجود پيدا كردند تا وقتى كه معدوم بشوند هيچ وقت قرار نداشته و نخواهند داشت . استدلال شما اين بود كه « لو كان الشىء متحركاً لذاته امتنع سكونه » يعنى يك قياس استثنايى تشكيل داديد و بعد تالى را رفع كرديد و گفتيد « لكن التالى باطل » ، در حالى كه تالى صحيح است . پس قياس شما درست نيست . اما برهان دوم اين بود كه « لو كان الشىء متحركاً لذاته لوجب اجتماع اجزاء الحركة » اگر شىء ذاتاً متحرك باشد لازم مىآيد كه اجزاء حركت مجتمع باشند به حكم اينكه ذات جسم ثابت است و « علة الثابت ثابت و علة المتغير متغير » . لااقل با مرحوم آخوند اين بحث را مىشود كرد كه آيا اين برهان را فقط دربارهء حركات عرَضيه اقامه مىكنيد يا اين برهان دربارهء حركت جوهرى هم كه آن را به يك اعتبار حركت ذاتى مىناميم صادق است « 1 » ؟ اگر بگوييد اين برهان دربارهء حركت جوهرى هم هست ، يك بحث با شما داريم و اگر بگوييد فقط دربارهء حركت عرضى است بحث ديگرى داريم . مرحوم آخوند مىگويد اين برهان موروث از حكماست و [ مىدانيم كه ] حكماى قبل فقط قائل به حركت عرضى بودند . به هرحال اگر مراد از « حركت » حركت عرضى باشد جوابش همان است كه خود مرحوم آخوند [ در جاى ديگرى ] گفته است كه حركات عرضيه معلول جوهر هستند كه خود جوهر هم متغير است . پس اينكه گفته‌اند « لو كان الشىء متحركاً لذاته لزم اجتماع اجزاء الحركة لان العلة ثابت فالمعلول ثابت » جوابش اين است كه اين بنا بر نفى حركت جوهريه است در حالى كه بنا بر قول به حركت جوهريه علت ما متغير است . پس اينجا جاى « علة المتغير متغير » است نه جاى « علة الثابت ثابت » .

--> ( 1 ) . [ مراد اين نيست كه آيا اين برهان بنا بر حركت جوهريه اقامه شده است يا نه ، بلكه سخن در اين است كه آيا برهان در مورد حركات عرضى است يا شامل حركات جوهرى هم مىشود . به عبارت ديگر ، در هر دو فرض حركت جوهرى مفروض گرفته شده است . ]