جاعل به جعل تأليفى ، شيئى را كه فى حد ذاته غير متحرك است متحرك مىكند همان‌طور كه عاملى آب را گرم مىكند ، كه كلمهء « جعل » در اينجا دو مفعولى است . در باب حركت جوهرى هم مىگوييم حركت نيازمند به محرك است و نيز مىگوييم حركت نيازمند به جاعل است . پس اين اصل را كه حركت نيازمند به محرك است نفى نمىكنيم . اما در اينجا محرك ، جاعل نفس متحرك است ، چون نفس متحرك عين حركت است . پس مرحوم آخوند كه در اينجا اين « لكن هنا دقيقة ستعلم بها » را مىگويد براى اين است كه دو نكته براى ما روشن شده باشد . وقتى مىگوييم هر حركتى نيازمند به محرك است اولًا در همه جا حركت را با متحرك ، دو شىء در خارج ندانيم و ثانياً اگر مىگوييم حركت نيازمند به جاعل است نحوهء جعل را بدانيم . اگرچه مفهوم محرك ، ظاهرش جعل تأليفى است ولى وقتى مىگوييم محرك ، يك مفهوم وسيعترى را در نظر مىگيريم به طورى كه معناى جاعلِ نفسِ متحرك را نيز كه به نحو جعل بسيط است شامل مىشود . مراد ارسطو از « محرك » همان مفهوم جاعل به جعل تأليفى بوده است ، يعنى جاعلى كه جسم را متحرك مىكند ، اما [ با نظريهء مرحوم آخوند ] محرك معناى وسيعترى پيدا مىكند . به چه معنا حركت مىتواند ذاتى متحرك باشد ؟ چنان كه گفتيم در حركت جوهريه بعدها توضيح داده خواهد شد كه نسبت حركت به متحرك نسبت عارض به معروض نيست بلكه فرق حركت و متحرك فرق تحليلى است . آنوقت اين بحثهايى كه مىكنند و در جلسهء گذشته هم طرح كرديم كه مىگويند حركت مىتواند ذاتى متحرك باشد ، به يك معنا در فلسفهء مرحوم آخوند مورد قبول است . حركت ، ذاتى متحرك است ، به اين معنا كه حركت وجود جداگانه‌اى از متحرك ندارد . ولى از اين مطلب چنين نتيجه گرفته نمىشود كه حركت نياز به محرك ندارد . در عين اينكه در حركت جوهرى ، حركت ، ذاتى متحرك است جاعل هم دارد و حال آنكه قبلًا اين‌طور فكر مىشد كه اگر حركت ذاتى متحرك باشد بىنياز از علت است . برعكس ، نه تنها نيازمند به علت است ، به