مرتضى مطهرى

110

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

بايد « معيت زمانى » با محرك خودش داشته باشد . اين است كه آنها به نظرشان آمده است كه تسلسل در برهان محرك اول ، تسلسل در امور متعاقبه است ، كه در آن ، سلسلهء علل با يكديگر جمع نيستند و لذا مىگويند ما برهانى بر امتناعش نداريم كه درست هم مىگويند . اما [ طبق تقرير فلاسفهء اسلامى ] تسلسل در برهان محرك اول ، تسلسل در امورى است كه با يكديگر معيت دارند كه به‌طور قطع محال است . دربارهء اين مطلب در دو فصل بعد صحبت خواهيم كرد . ايراد بر مقدمهء اول برهان محرك اول بر اساس فيزيك جديد ايراد ديگر ايرادى است كه روى اصول علمى جديد بر برهان محرك اول گرفته شده است كه دامنه‌اش نه تنها اين برهان بلكه بسيارى از مسائل حركت را مىگيرد و ممكن است كسى گمان كند بيشتر مسائل حركت در فلسفه را بىاعتبار مىكند . گفتيم كه برهان محرك اول ارسطو مبتنى بر چهار اصل است . اصل اول اين است كه هر حركتى نيازمند به محرك است ، اصلى كه در حد بديهى براى ما جلوه مىكند . ما قبل از اينكه برهان اين اصل را ذكر كنيم ايرادى را كه از ناحيهء فيزيك جديد مطرح شده ، بيان مىكنيم . آنها به برهان كارى ندارند ، مىگويند تجارب علمى امروز در فيزيك ثابت كرده است كه حركت نياز به محرك ندارد . به عبارت ديگر حركت از آن جهت كه حركت است احتياجى به عامل ايجاد كننده ندارد . ممكن است كسى بگويد كه اگر اين‌طور است پس همهء اتومبيلهاى دنيا بايد بدون بنزين حركت كنند . مىگويند : نه ، [ اولًا ] « تغيير مقدار حركت » نياز به عامل دارد . [ ثانياً ] وقتى اتومبيل حركت مىكند هوا به صورت يك عايق در مقابل اين حركت عمل مىكند مثل وقتى كه در آب شنا مىكنيم گرچه عايق بودن آب بيشتر است . از هوا كه وارد آب مىشويم ، عايق بودن آب را خوب احساس مىكنيم ، اما هيچ وقت از خلأ وارد هوا نشده‌ايم تا بفهميم كه هوا چقدر مانع بزرگى است . وقتى سوار اتومبيل هستيم ، اگر دستمان را از پنجره بيرون بياوريم فشار هوا را احساس مىكنيم . پس اتومبيل علاوه بر اينكه براى تغيير از حالت سكون به حركت به عامل محرك نياز دارد براى آنكه با عايقها هم مبارزه كند نياز به نيروى محرك دارد . اگر ما فضايى فرض كنيم كه در آن فضا هيچ عايقى وجود نداشته باشد - اگرچه اين يك فضاى فرضى است - و گلوله‌اى داشته باشيم كه به دقت عقلى ، كُره باشد و