- پس چهار اصل يا مقدمهء برهان اثبات محرك اول به‌طور خلاصه از اين قرارند : اصل اول : هر حركتى نيازمند به محرك است . اصل دوم : طبيعت از تغير يا حركت به معناى اعم خالى نيست . اصل سوم : تسلسل علل محال است . اصل چهارم : هر علتى با معلول خودش ، و در اينجا محرك با حركت ، معيت دارد . با مجموع اينها چگونه برهان را بيان مىكنند ؟ مىگويند ما الآن هزاران حركت در خارج مىبينيم . به حكم اصل اول كه حركت بدون محرك نمىتواند باشد ، هركدام از اين حركات محال است بدون عامل محرك صورت گيرد . عامل يك حركت ، مثلًا افتادن برگ يك درخت ، يا طبيعت است يا طبيعت نيست . به بيان ديگر آن عامل يا جسم و جسمانى و به عبارت ديگر مادى است يا مادى نيست . اگر اين عامل ، مادى نباشد معنايش اين است كه اين حركت ، مستند به يك علت غيرمادى يعنى علت غير متحرك است . پس ما در همان قدم اول به محرك غيرمتحرك رسيديم . اما اگر بگوييم كه عامل اين حركت يك امر مادى است - كه اين دومى درست است - اين طبيعت و ماده كه مبدأ اين حركت است به حكم اصل دوم كه طبيعت از تغير و حركت خالى نيست ، خودش متغير است . نقل كلام مىكنيم به منشأ تغيرِ آن طبيعت يا ماده‌اى كه اين حركت را ايجاد مىكند . آن منشأ تغير اگر مادى باشد بايد متغير باشد تا اين حركت را ايجاد كند ، چون طبيعت نمىتواند غير از اين باشد . دوباره به آن منشأ تغير نقل كلام مىكنيم . اگر متغير باشد باز نيازمند به مغيِّر و محرك است و چون تسلسل محال است پس سلسلهء محركها بايد به محركى كه « غير متحرك » است منتهى شود . چنان كه گفتيم « محرك اول » در اصطلاح ارسطو يعنى محرك غيرمتحرك . تلقى برخى متفكران غربى از برهان محرك اول ارسطو مطلبى كه مىخواهم عرض كنم اگرچه در كتاب اسفار به اين شكل مطرح نيست ، اما بحث لازمى است . برهان محرك اول ارسطو امروزه از دو نظر مورد خدشه و مناقشه واقع شده است و فلسفهء جديد اين برهان را رد مىكند . ايراد اول اين است كه مىگويند برهان محرك اول ارسطو مبتنى بر اين است كه