تا اينجا ما برهان شيخ اشراق را رد مىكرديم . حال بايد ببينيم كه اين آقايان خودشان چه دليلى دارند « 1 » . ادلهء قائلين به اصالت وجود ملا صدرا كه خودش قهرمان اصالت وجود است دليلى كه روى آن تكيه مىكند - و حتى در اسفار هم غير از همين يك دليل ، دليل ديگرى اقامه نكرده است . - دليلى است كه در اينجا با دليل چهارم حاجى منطبق مىشود . ولى ملا صدرا در لابلاى كلماتش و در جاهاى ديگر دلائل ديگرى اقامه كرده است و در يك كتابش به نام مشاعر همهء استدلالها را جمع كرده است و حاجى هم كه در اينجا استدلالها را جمع كرده است در واقع از كتاب مشاعر اقتباس كرده است . البته اين دلائل از لحاظ ارزش يكسان نيست . در خيلى جاها هست كه چندين برهان بر يك مطلب اقامه مىشود . قهرا اين برهانها از لحاظ ارزش يكسان نيستند ، بعضى قويتر هستند بعضى ضعيف‌تر . در اينجا هم كه چند برهان اقامه شده

--> حقيقى كثرت وجود هم خود وجود است ولى كثرتى است كه با وحدتش مغايرت ندارد . ( 1 ) . - آن بحثى كه شريف جرجانى مطرح كرده بود چطور شد ؟ استاد : بحثى كه شريف جرجانى مطرح كرده بود نتيجه‌اش اين بود كه مشتق هميشه مركب باشد ؛ و حرف شيخ اشراق تقريبا با حرف شريف جرجانى يكى در آمد . شيخ اشراق هم وقتى « موجود » را تفسير مىكرد مىگفت ذاتى و وجودى ، كه اين ذات نسبت دارندگى به اين وجود را داشته باشد . قول ثانى كه تقريبا از جلال دوانى شروع شده است اين است كه نه ، مشتق مركب نيست . ما عرض كرديم كه حتى بر فرض مركب بودن هم بر حرف شيخ اشراق مىتوان اشكال وارد كرد ، چون تركيب مفهومى است نه اينكه در خارج تركيبى باشد . - آن بحثى كه دربارهء حرف هگل مىكرديد تمام شد ؟ استاد : حرف هگل آن مقدار كه ما مىخواستيم بگوييم همين بود كه گفتيم . حالا راجع به حرف هگل هنوز هم حرف داريم كه بعد عرض مىكنيم . فعلا سخن ما دربارهء حرف هگل اين بود كه فلسفهء هگل از جايى آغاز شده است كه بايد قبل از آن مسألهء ديگرى طرح مىشد . اگر در مرحلهء قبل ثابت شود كه وجود اصيل است و نه اعتبارى ، اصلا فلسفهء هگل از بن خراب مىشود .