نفس الامر است كه قضيهء خارجيه مطابق با واقع و نفس الامر است ، ولى « واقع كلّ شىء و مصداق كلّ شىء بحسبه » . وقتى من قضيه‌اى تشكيل مىدهم كه اين قضيه از قضايايى كه در اذهان است حكايت مىكند ، در اينجا نبايد انتظار داشته باشيم كه اين قضيهء من با اعيان خارجى انطباق داشته باشد ، چون قضيهء من از آنها حكايت نمىكند . قضيهء من از قضاياى اذهان حكايت مىكند و راست بودنش به اين است كه آنچه كه در اذهان است به اين شكل باشد . پس اين قضيه مطابق با واقع و نفس الامر است و ملاك صدقش هم مطابقت با واقع و نفس الامر است . بنابراين لزومى ندارد كه ما در اينجا كلمهء « نفس الامريه » بياوريم . اما اينكه « نفس الامريه » يعنى چه ، بعد درباره‌اش سخن مىگوييم . پس ما در باب قضاياى ذهنيه هم همين حرف را مىزنيم و مىگوييم هر قضيهء ذهنيه‌اى هم مانند قضيهء خارجيه صدقش به اين است كه با واقع عينى خودش مطابقت داشته باشد ولى « واقع كلّ شىء بحسبه و عينية كلّ شىء بحسبه » . در مقام مثال مثل اين است كه به قول اصوليون يك وقت لحاظ مىكنيد « خارج » را و يك وقت لحاظ مىكنيد « لحاظ » را ، يعنى لحاظ مىشود ملحوظ شما . هر لحاظ نسبت به خارج لحاظ است ولى نسبت به لحاظ ثانوى كه خود لحاظ را لحاظ كرده‌ايد شده است « ملحوظ » . پس اين مطالب اشكال و ابهامى ندارد « 1 » .

--> ( 1 ) . - پس به اين ترتيب جواب اگوست كنت هم در مورد علوم تجربى و آزمايشى داده مىشود . استاد : بله ، جوابش داده مىشود ؛ جواب همهء اينها داده مىشود . - او مىگويد چون قضاياى اين علوم ذهنى هست ديگر نمىتوانيم بگوييم ملاك حقيقت مطابقت با واقع است . استاد : تازه اگر ما فرض كنيم ذهنى باشد ! اشكال آنجاست كه به آن نحو كه او مىگويد « ذهنى » نيست ؛ چون ما مىگوييم قضيهء ذهنى آنى است كه از اذهان حكايت مىكند ؛ مطابقتش با واقع اين است كه اذهان همان‌گونه باشد كه ما نقل كرده‌ايم . مثلا اگر ما بگوييم : « كل قضية فهو حملية » ما يك قضيه كاذبه‌اى گفته‌ايم ، چون همه قضايايى كه در اذهان تشكيل مىشود حمليه نيست . اگر بگوييم : « كل حملية هو يرجع الى شرطية » باز دروغ گفته‌ايم ؛ همهء حمليه‌ها كه در اذهان هست به شرطيه برنمىگردد . اما اگر حرف راسل و امثال وى را قبول كرديم و گفتيم بعضى از حمليات به شرطيه برمىگردند ، اين قضيه صادق است ؛ يعنى اگر حرف راسل درست باشد اين قضيه صادق است . پس واقعيت هر چيزى به حسب خودش است . - بعضى « واقع » را فقط همين وجود اشياء گرفته‌اند . استاد : بله ، وجود عينى اشياء گرفته‌اند . اين اشتباه است ؛ يعنى توجه نكرده‌اند كه ذهنيت يك امر مقايسه‌اى است ؛ يعنى يك امر با مقايسه با آن چيزى كه از آن حكايت مىكند