در بعضى آيات ديگر كه همين تعبير « گم شدن » است گفته شده است كه در جواب آنها بگو خداوند عالم است ، آگاه است و از نظر خدا چيزى پنهان نيست ؛ چون در آنجا مقصود از « گم شدن » متفرق شدن است . ولى در اين آيه بالخصوص به شكل ديگرى جواب داده شده است . در اينجا گفته نشده است كه : بگو خداوند عالم و آگاه است و از نظر او چيزى پنهان نيست ، بلكه جواب مىدهد كه : « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » . معلوم مىشود كه مقصود از « گم شدن » در اينجا نيست شدن است . در اينجا كه مىگويد « وقتى گم شديم » نظرش به بدنش است ؛ مىگويد وقتى اجزاء بدن ما گم مىشود و نيست مىشود آيا ما در خلقت جديدى قرار خواهيم گرفت ؟ لذا جواب مىدهد آنچه كه تو هستى ، آن « تو » ، آن « كم » را گرفته‌اند برده‌اند . آنچه كه تو مىگويى « گم شديم » ، آن تو نيستى . بالاخره جواب بايد به سؤال بخورد . اينجا جواب نمىدهد كه نه ، آنچه كه مىگويى گم شده است از نظر تو گم شده است ، از نظر ما گم نشده است ، ما آن را پيدا مىكنيم و مىآوريم . سؤال او اين است كه اين بدنهاى ما اساسا نيست و نابود مىشود ، چيزى كه نيست و نابود شد آيا باز دو مرتبه تكرار مىشود ؟ ! و لهذا جواب مىدهد آنچه كه تو هستى ، آن را گرفته‌اند و برده‌اند ؛ تو را مىگيرند و مىبرند : « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » ( بگو شما را به تمام و كمال گرفته‌اند ) . او مىگويد ما به تمام و كمال نيست شديم ، و او مىگويد : بگو همان اول كه تو مردى تو را به تمام و كمال گرفتند و بردند « 1 » و « 2 » . از اين جهت است كه فلاسفه مىگويند مسألهء اعادهء معدوم با مسألهء معاد ارتباط ندارد . متكلم چنين فرض كرده است كه مسألهء معاد همان مسألهء اعادهء معدوم است ، و الّا در واقع معاد ربطى به اعادهء معدوم ندارد . يك عده - البته افراد معدودى - از متكلمين بوده‌اند كه قائل به بقاى روح نبوده‌اند ( مثل باقلانى و امثال وى ) . اينها چنين

--> ( 1 ) [ رجوع شود به تفسير الميزان و نيز به كتاب زندگى جاويد يا حيات اخروى استاد شهيد ، بحث « ماهيت مرگ » ، ذيل آيهء مورد بحث . ] ( 2 ) يعنى آن ضمير « ضللنا » به كسى برنمىگردد . استاد : بله ، آن « ضللنا » به كسى برنمىگردد ، آنچه كه تو هستى همان است كه گرفته‌اند و برده‌اند . - نقل مىكنند كه به سقراط گفتند وقتى كه تو مردى كجا دفنت كنيم ؟ گفت اگر مرا پيدا كرديد هر جايى كه دلتان مىخواهد دفن كنيد ؛ يعنى ديگر نمىتوانيد مرا دفن كنيد .