3 . اشكالات و نظريات در باب وجود ذهنى يادآورى بحث در اشكال معروف وجود ذهنى بود . اشكال اين بود كه گفته‌اند اگر ما قبول كنيم كه آنچه در اذهان وجود پيدا مىكند همان ماهيت اشياء خارجى است لازم مىآيد كه آنچه در ذهن وجود دارد از آن جهت كه عين ماهيت شىء خارجى است از مقولهء همان شىء خارجى باشد ، يعنى مصداق ماهيت شىء خارجى باشد و از آن جهت كه علم است و از كيفيات نفسانى است و جز يك امر روانى چيز ديگرى نيست و اين امر روانى يك واقعيت كيفى دارد ( و خود حكما و فلاسفه هم در باب مقولات وقتى كه دربارهء علم بحث مىكنند آن را از مقولهء كيف و از شاخهء كيف نفسانى مىشمارند ) لازم مىآيد كه از مقولهء كيف باشد . آن وقت چگونه ممكن است كه آن چيزى كه واقعيتش واقعيت كيف نفسانى است از نظر ذات و ماهيت عين شىء خارجى باشد ؟ اگر فرض كنيم آن شىء خارجى ذاتش غير از كيف است ، مثلا ذات او كم است يا جوهر است ، لازم مىآيد كه در آن واحد يك شىء هم كم باشد هم كيف ، يا هم جوهر باشد هم كيف ، و چنين چيزى محال است . چندين جواب به اين اشكال داده‌اند كه آنها را گفتيم و رسيديم به آخرين جواب .