نظريهء صدر المتألهين است كه گفته است : « بحمل ذات صورة مقولة » « 1 » . از اول گفته است اينكه حكما و فلاسفه گفته‌اند كه عين ماهيت اشياء در ذهن وجود پيدا مىكند درست است ؛ آنچه كه در ذهن است همان ماهيت شىء خارجى است ولى در باب « اين همانى » و حمل بايد بدانيم كه ما دو جور اين همانى داريم . نه فقط در اينجا ، بلكه در جاهاى ديگر هم دو نوع اين همانى و حمل وجود دارد و اصلا اين دو نوع اين همانى را بايد شناخت . اين دو جور اين همانى آنقدر با يكديگر اختلاف دارند كه يك شىء بر يك شىء ، يعنى يك محمول بر يك موضوع ، به يك نوع اين همانى يعنى حمل ، حمل مىشود و همان محمول از همين موضوع به نوع ديگر حمل ، سلب مىشود . آن وقت اين بحث را برده است به باب قضايا ؛ يعنى در واقع يك بحث منطقى در اينجا مطرح شده است كه در باب قضاياى منطق بابى بر ابواب منطق افزوده شده است . منطقيّين در باب قضاياى منطق مىگفتند كه از مفردات قضيه به وجود مىآيد و بسيطترين قضيه‌اى كه به وجود مىآيد قضيهء حمليه است ؛ از چند قضيهء حمليه يك قضيهء شرطيه به وجود مىآيد و احيانا از چند قضيهء شرطيه باز يك شرطيهء ديگرى به وجود مىآيد . بعد كه سراغ قضيهء حمليه مىرفتند ، براى حمليه تقسيماتى ذكر مىكردند از قبيل اينكه قضيهء حمليه يا موجبه است يا سالبه ، و نيز يا به نحو محصوره است يا به نحو طبيعيه يا به نحو شخصيه ، و محصوره را هم تقسيم مىكردند كه يا كلى است يا جزئى . اينها همه درست ؛ ولى يك تقسيم از ذهن منطقيين محو شده است كه يك تقسيم واقعى است در قضايا ؛ يعنى واقعا قضيهء حمليه منقسم به دو قسم ديگر نيز مىشود غير از همهء اين اقسام و آن اين است كه حمليه يا به نحو حمل اوّلى ذاتى است يا به نحو حمل شايع صناعى . پس ما دو جور حمل داريم : حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى . رابطهء ذهن و خارج اينكه ما در واقع دو جور حمل داريم و بلكه دو جور قضيه داريم ، برمىگردد به

--> ( 1 ) . مصراع دوم اين شعر يك مسألهء عليحده‌اى است راجع به اتحاد عاقل و معقول .