و اين ماهيت در خارج جوهر است پس در ذهن هم جوهر است . از طرف ديگر مىدانيم كه وجود ذهنى يعنى وجود علمى ، يعنى اين شىء علم انسان است و خود فلاسفه اتفاق نظر دارند كه علم يك كيفيت نفسانى بيشتر نيست . كيفيت هم كه عرض است . پس وقتى مثلا من انسان را تصور مىكنم بايد اين انسان ذهنى من ، هم جوهر باشد هم عرض . جوهر باشد چون فرض اين است كه اين ماهيت عين همان ماهيت خارجى است ؛ چون در خارج جوهر است در ذهن هم جوهر است . عرض بايد باشد چون فرض اين است كه علم من است ؛ به حكم اينكه علم است و علم كيف است و عرض نفسانى است بايد عرض باشد . در آن واحد كه يك شىء نمىتواند هم جوهر باشد هم عرض . اشكال دوم از اين بالاتر ، يك اشكال مهمترى هست كه نزديك به اين اشكال است ولى بالاتر . و آن اين است كه : « ام كيف تحت الكيف كلّ قد وقع ؟ » . اين همان اشكال است ولى به يك صورت وسيعتر و گسترده‌تر ؛ و آن اين است كه اگر وجود ذهنى ماهيتش همان ماهيت وجود خارجى باشد لازم مىآيد كه همهء مقولات - حالا خواه غير از مقولهء كيف به نه مقولهء ديگر قائل باشيم يا كمتر يا بيشتر - تحت مقولهء كيف در بيايد . اين مسأله در ميان فلاسفه امرى است مسلّم - كه البته درست هم هست - كه مقولات متباين بالذات‌اند ، يعنى به تمام ذات از يكديگر جدا هستند ، يعنى هيچ مقوله‌اى تحت مقولهء ديگر نيست « 1 » . محال است كه يك شىء داخل در مقولهء كيف باشد و در همان حال داخل در مقولهء جوهر باشد ، داخل در مقولهء كم باشد ، داخل در

--> ( 1 ) . البته اين مقولات در خارج در موجود واحد با يكديگر جمع مىشوند ، ولى هيچ وقت يك مقوله عين مقولهء ديگر نيست ؛ و بلكه اصلا اساس مقولات بر همين دسته بندى ماهيات اشياء است از نظر اينكه چه ماهياتى با يكديگر وجه مشترك دارند و در كجا وجه مشترك دارند و چه ماهياتى با يكديگر وجه مشترك ندارند و اصلا در هيچ جا وجه مشترك [ ندارند ] . آنهايى را كه در يك دسته‌اى هستند كه با دسته ديگر هيچ وجه مشترك ندارند و اصلا در هيچ جا وجه مشترك ( ندارند ) . آنهايى را كه در يك دسته‌اى هستند كه با دسته ديگر هيچ وجه مشترك ندارند مىگوييم مقولهء عليحده . مثلا همه كميات با يكديگر وجه مشترك دارند ، ولى كميات كه وجه مشترك‌شان كميت است ديگر هيچ وجه مشتركى با كيفيت ندارند ؛ يعنى هيچ كيفيتى عين كميت نيست و هيچ كميتى هم عين كيفيت نيست و الّا هر دو يك مقوله مىشد نه دو مقوله . پس مقولات متباين بالذات‌اند .