مىگيرند كه علم يك كيفيت نفسانى است و دربارهء آن بحث مىكنند . آن بحث در همين حدود است ؛ ديگر بيش از اين بحث نمىكنند . قسمت ديگرى از اين بحثها كه قسمت بيشتر بحث علم و ادراك را به خود اختصاص مىدهد ، در مباحث نفس مطرح مىشود « 1 » ، از باب اينكه علم و ادراك جزء معرفة النفس و جزء روانشناسى است . در باب مقولات علم را از آن جهت كه يك كيف نفسانى است مورد بحث قرار مىدادند ولى در مباحث نفس ، علم و ادراك را از جنبهء فعاليت نفس مورد بحث قرار مىدهند . در مباحث نفس چون بحث قواى نفس و فعاليتهاى نفس مطرح مىشود لذا بحث مربوط به علم و ادراك به ميان مىآيد و مسائل مربوط به ادراكات ، مراتب ادراكات و انواع ادراكات مورد بحث واقع مىشود . اين هم جاى دومى كه بحث علم مطرح مىشود . قسمت ديگرى از اين بحثها بعدها در يك جاى سوم تحت عنوان مباحث عقل و معقول مطرح شده است ؛ و شايد از زمان فخر رازى تحت اين عنوان مطرح بوده است ( حالا يادم نيست ؛ اينهايى هم كه مىگويم مطالبى است كه در ذهنم هست نه اينكه مجددا به يادداشتهاى خود مراجعه كرده باشم ) ، ولى به هر حال در كتبى مثل اسفار جايى كه بحث علم و ادراك بيشتر از جاهاى ديگر و حتى بيشتر از مباحث نفس مطرح شده است مباحث عقل و معقول است . صدر المتألّهين مسائل مربوط به ادراكات و علم و معرفت و حس و خيال و وهم و عقل و مراتب عقل و كيفيت حصول مفاهيم در ذهن و امثال اينها را از همه جاى ديگر مفصلتر در مباحث عقل و معقول كه موقف دهم جلد اول اسفار است ، آورده است . در آنجا مسائل بسيارى به طور خيلى مفصل و بيشتر از جاهاى ديگر مطرح مىشود و ما هم در پاورقيهاى اصول فلسفه بيشتر مسائل مربوط به معرفت را از همان مسائل باب عقل و معقول استفاده كرده‌ايم . بخش ديگرى از مباحث علم و ادراك بحثهايى است كه در باب كلى و جزئى طرح مىشود . اگر چه بحث كلى و جزئى را اين آقايان در مباحث ماهيت طرح مىكنند ، ولى قهرا به مناسبت اينكه كليت و جزئيت تا اندازه‌اى بستگى به عالم ذهن

--> ( 1 ) . مثلا بوعلى مفصل‌ترين بحث را دربارهء علم در كتب خودش در مباحث نفس مطرح كرده است . در شفا در مباحث نفس و در اشارات در نمط سوم ( كه دربارهء نفس بحث كرده است و خيلى هم خوب بحث كرده است ) مباحث مربوط به علم و ادراك را به تفصيل مطرح كرده است .