مرتضى مطهرى
100
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
در يك امورى كه از آن امر مشترك بيرون است با يكديگر اختلاف دارند . مثلا اگر ما مىگوييم اين گوسفند و آن گوسفند داخل نوع گوسفند هستند به اين معنى است كه در طبيعت نوعى گوسفند كم و زيادى ندارند ، اختلاف در اين است كه اين چاقتر است ، آن لاغرتر و چاقى و لاغرى جزء ماهيت گوسفند نيست . اختلاف ، در سفيدى و سياهى است كه خارج از ماهيت گوسفند است . اختلاف در درشتى صدا ، در رنگ و در اين جور چيزهاست كه همه خارج از ماهيت گوسفند است . اما اختلاف اين حرارت و آن حرارت اين نيست كه در حرارت با همديگر يكى هستند و اختلافشان در امرى غير از حرارت است ؛ نه ، اشتراكشان در حرارت است و اختلافشان هم در حرارت ؛ يعنى با هم در اين جهت مشتركند كه اين حرارت است ، آن هم حرارت است و اختلافشان باز در همين جهت است . در همان چيزى كه اشتراك دارند اختلاف دارند . ما به الاختلاف عين ما به الاشتراك است ؛ يعنى آن دومى حرارتش شديدتر است از حرارت اول و آن سومى حرارتش شديدتر است از حرارت دوم . وقتى مىگوييم حرارت شديدتر است يعنى حرارتش افزونتر است . روى اين حساب است كه مىگويند تشكيك در ماهيت محال است ؛ يعنى ماهيت از آن جهت كه ماهيت است معنى ندارد كه شدت و ضعف داشته باشد . ماهيت امر مشترك است ؛ اگر اختلافى در كار باشد در غير ماهيت است . اگر امورى در چيزى اشتراك داشته باشند [ و در همان چيز اختلاف ] ، آن چيزى كه هم ما به الاشتراك است و هم ما به الاختلاف نمىتواند ماهيت باشد ، چون لازمهاش تشكيك در ماهيت است و تشكيك در ماهيت محال است يعنى امرى نامعقول است . حالا ما فعلا داريم حدود برهان را مىگوييم ، ممكن است هر يك از اين مطالب باز نياز به بيان بيشتر داشته باشد . ) پس ما در اين گونه موارد بايد چه بگوييم ؟ در اين گونه موارد نمىتوانيم بگوييم كه حرارت درجهء يك و حرارت درجهء دو و حرارت درجهء سه افراد نوع واحدند ؛ بايد اينها را از انواع متعدد بدانيم ؛ يعنى حرارت درجهء يك ، نوعى از حرارت است و حرارت درجهء دو ، نوعى ديگر از حرارت است و حرارت درجهء سه هم نوع ديگرى از حرارت است كه در واقع خود حرارت مىشود « جنس » .