به‌وجود بيايد و على سبيل الاستحاله و على سبيل الاستكمال التدريجى هم نباشد . از آن جمله مثال زدند به « كون العالِم من الجاهل » . وقتى جاهل تبديل به عالم مىشود ، اين على سبيل الاستحاله نيست كه جاهل چيزى را ازدست بدهد . جاهل جهلش را از دست مىدهد و جهل هم كه نيستى است و چيزى نيست . پس در اينجا استكمال است ولى اين استكمال بر سبيل تدريج نيست ، مانند استكمال صبى نيست كه صبى متوجه به سوى كمال است و تدريجاً به آن مىرسد ؛ اين استكمال دفعى است . بيان ديگرى از دفاع بوعلى از ارسطو بوعلى در مقام دفاع از ارسطو برمىآيد و مىگويد مقصود ارسطو از « علت مادى » و « عنصر » « 1 » يا « جزء مادى » در « كون شىء من شىء » اين است كه جزء ذاتى باشد . جزء ذاتى يعنى چه ؟ يعنى جزئى باشد كه حالتى غير از جزء بودن نمىتواند داشته باشد . يك وقت هست كه يك شئ در حالتى است كه در ابتدا جزء چيزى نيست و بعد يصير جزءاً . مثلًا مصالح ساختمانى در ابتدا جزء چيزى نيستند ، آب خودش مستقل است ، سيمان هم وجود مستقلى دارد ، آنگاه اينها را مىآورند و جزء اين ساختمان قرار مىدهند . عناصر به اصطلاح طبيعيات نيز ابتدا مستقلًا در طبيعت وجود دارند ، بعد با يكديگر تركيب مىشوند و جزء يك مركب مىگردند . يا مثلًا انسان ابتدا عالم نيست ، بعد عالم مىشود ، آن وقت انسانِ عالم پيدا مىشود ، كه انسان و علم دو جزء انسان عالم هستند . شيخ مىگويد مقصود اين نيست ، مقصود

--> ( 1 ) . اين را توجه داشته باشيد كه « عنصر » در اصطلاح فلاسفه به دو معنى اطلاق مىشود : اگر در طبيعيات اطلاق كنند به همين معنى است كه امروز جارى است . امروز كه مىگويند عنصر ، يعنى اجسام بسيطه ؛ با اين تفاوت كه قدما اجسام بسيطه را آب ، خاك ، آتش و هوا مىدانستند و امروز چيزهاى ديگرى مىدانند . ولى تعريف همان تعريف است ، يعنى جسم بسيط غير مركب ، عناصر چهارگانه ، يا عناصر صدگانه . در اصطلاح ديگرى در فلسفهء الهى مقصود از « عنصر » علت مادى است . بنابراين عنصر به اصطلاح طبيعيات ، خود داراى علت مادى و علت صورى است ، خودِ همان عنصر داراى ماده و صورت است . عنصر به اصطلاح فلاسفه را به جسم بسيط تعريف نمىكنند ؛ عنصر به اين اصطلاح را حامل استعداد شئ مىنامند : « حاملُ قوةٍ لشىء عنصره » ( منظومه حكمت ، المقصد الاول ، الفريدة السابعه / غرر فى العلة الماديه ) . پس عنصر در اينجا به معنى ماده يا علت مادى است و با عنصر به معنى جسم بسيط اشتباه نشود .