5 . آيا خيرات عقليّه در اشخاص مختلف يا ملتهاى مختلف متفاوت است يا نه ؟ پاسخ اين است كه عقل نظرى در همهء افراد و اقوام ، يگانه است و بنابر اين ، حق از نظر ظروف و احوال متفاوت نمىگردد و امّا عقل عملى در همهء اشخاص يك جور نيست ، به حسب ظروف و احوال و احتياجات متفاوت مىگردد ، از اين رو حسن و قبح اشياء ( جز نسبت به مواردى كه احتياجات عموم يكسان است ) از نظر همهء مردم يكسان نيست . اينكه ديده مىشود بعضى از دانشمندان جديد اصرار مىورزند كه حكم عقل ثابت و تغيير ناپذير نيست ، در مورد عقل عملى صحيح است نه در مورد عقل نظرى . اين مطلب دامنهء وسيعى دارد و براى تفصيل بيشتر به جلد دوم اصول فلسفه و روش رئاليسم رجوع شود . 6 . آيا نيل به شكر و مدح و احترام از لذات عقلى است ؟ شيخ در كلام خود لذت مورد سپاسگزارى واقع شدن را از جملهء خيرات عقليّه شمرده است ، و خواجه نصير الدين طوسى در شرح اين كلام مىگويد : « اين گونه خيرات ، خيرات عقلى محض نمىباشند بلكه قواى ديگر نيز شركت دارند » ولى در اين باره توضيحى نمىدهد . شك نيست كه لذت مشكور واقع شدن از مختصّات انسان است يعنى دليلى به دست نيامده است كه حيوانى از اين گونه لذت بهره‌مند باشد . بعضى حيوانات از لذت خدمت به غير بهره‌مندند ، چنان كه سابقا دربارهء سگ شكارى گفته شد ، امّا قرينه‌اى بر اينكه از لذت مشكور واقع شدن بهره‌مند باشند در دست نيست و بلكه نمىتوان گفت لذتى كه حيوان از خدمت به انسان يا به فرزند خود مىبرد از نوع لذت وجدانى و اخلاقى است كه بشر از احسان بىدريغ خود مىبرد . بعيد نيست علّت اينكه شيخ لذت مورد ستايش واقع شدن را لذت عقلى دانسته است اين است كه اين لذات و خيرات مبناى مادى ندارند و از نظر شيخ - بر خلاف نظر صدرالمتألّهين - تجرد از ماده مساوى با تعقّل است ، لهذا اين گونه خيرات و لذات