اكنون مىگوييم : اينكه حكماى قديم گفته‌اند لذات بر دو قسم است : حسى و غير حسى ( باطنى ) ، از آن جهت است كه نوع ادراك را بر دو قسم دانسته‌اند : قواى ادراكى حسى ظاهرى و قواى ادراكى باطنى ، زيرا چنان كه سابقا هم اشاره شد و بعداً نيز خواهد آمد لذت نوعى از ادراك است ، پس به همان دليل كه ادراك بر دو قسم است لذت نيز بر دو قسم است ؛ و از همين جا توضيح دوم نيز معلوم گشت زيرا به همان دليلى كه حكما گفته‌اند كه ادراكات باطنى بر دو قسم است : عقلى و غير عقلى ، لذات باطنى نيز بر دو قسم است : عقلى و غير عقلى . يك مطلب باقى مانده و آن اينكه به چه دليل لذات باطنى عقلى از لذات باطنى غير عقلى قوىتر است ؟ جواب اين است : به همان ملاك كه لذات باطنى غير عقلى از لذات حسى قوىتر است لذات عقلى از غير عقلى قوىتر است زيرا قوّت و شدت لذت و الم تابع قوّت و شدت ادراك است و در محل خود ثابت شده است كه ادراكات عقلى از ادراكات غير عقلى قوىتر است . لذات عقلى عبارت است از لذاتى كه از تصور مجردات كامل پيدا مىشود ؛ يعنى ذهن بايد به مرحلهء تعقل و تجرد كامل برسد تا به آن لذت نائل گردد . ادراكات علمى چون ادراك « كلّى » است از اين قبيل است . بنابراين لذتى كه علما از ادراك قوانين كلّى مىبرند لذت عقلى است و همچنين لذتى كه عبّاد و عرفا از خلوت و حضور مىبرند از نوع لذات عقلى است : شب مردان خدا روز جهان افروز است * روشنان را به حقيقت شب ظلمانى نيست تذنيب : فلا ينبغى لنا أن نستمع الى قول من يقول : انا لو حصلنا على جملة لا نأكل فيها و لا نشرب فيها و لا ننكح فأيّة سعادة لنا ؟ و الذى يقول هذا فيجب أن يبصر و يقال له : يا مسكين لعل الحال التى للملائكة و ما فوقها ألذّ و أبهج و أنعم من حال الأنعام ، بل كيف يمكن أن يكون لاحدهما الى الآخر نسبة يعتدّ بها ؟ ! پس سزاوار نيست كه ما گوش كنيم به گفتهء كسى كه مىگويد : اگر ما برسيم به جايى