مقدمتاً بايد گفته شود كه دو چيز و دو واقعيت ، محال است كه از همهء جهات مثل يكديگر بوده باشند ، زيرا دو گانگى و اثنينيّت مستلزم ملاكى است . حكما در باب وجه امتياز گفته‌اند : امتياز چيزى از چيزى يا بذاته است ( يعنى هيچ وجه مشتركى در كار نيست ) يا به جزئى از ذات است ( يعنى آن دو شىء جزء مشترك ذاتى دارند و مركّبند از آن ما به الاشتراك و ما به الامتيازى كه هر كدام عليحده دارند ) و يا اينكه آن دو چيز در تمام ذات با يكديگر شريكند و امتياز آنها به عوارض است . حاجى سبزوارى گويد : الميز إمّا به تمام الذّات * أو بعضها او جا بمنضمّات شيخ اشراق راه چهارمى رفته و مدعى شده است كه تشكيك در ماهيّت جايز است و ممكن است دو چيز كه در ماهيّت با هم شريكند در عين حال از يكديگر متمايز باشند بدون آنكه از ناحيهء عوارض اختلاف داشته باشند ، بلكه از ناحيهء نقص و كمال و تشكيك و تفاوت در ذات آن ماهيّت است . حاجى اشاره به اين قول نموده و گويد : بالنّقص و الكمال فى المهيّة * أيضا يجوز عند الاشراقيّة صدرالمتألّهين با آنكه تشكيك در ماهيّت را تجويز نمىكند اصل نظر شيخ اشراق را مبنى بر اينكه تفاوت و امتياز به نقص و كمال و شدت و ضعف باشد مىپذيرد از جهت اينكه به اصالة الوجود قائل است و هم به وحدت تشكيكى وجود ، اگر چه مشار اليه كاملًا و از جميع جوانب ، مسألهء امتياز اشياء از يكديگر را تنقيح نكرده است و احياناً در برخى موارد به سبك متقدمين - نه آن طور كه مقتضاى اصول تأسيسى خود وى است - نظر مىدهد ، ولى مطلب فى حدّ نفسه تمام و قابل دفاع است « 1 » . ذات حق با هيچيك از مخلوقات در ماهيّت شريك نيست زيرا اولًا قبلًا ثابت شده است كه ذات حق ماهيّت ندارد ، و ثانياً آنچه غير ذات حق است ماهيّت امكانى دارد و اگر ذات حق در ماهيّت ( خصوصاً در تمام ذات ) با غير خود شريك باشد لازم مىآيد كه ماهيّت وى ماهيت امكانى باشد پس لازم مىآيد كه واجب الوجود ممكن الوجود باشد و اين خلف است . پس دربارهء ذات حق يا بايد گفت كه ماهيّت ندارد - كما هو الحق - و

--> ( 1 ) . رجوع شود به اوائل مباحث « ماهيّت » اسفار و تعليقاتى كه بر آن نوشته‌ايم .