همان طورى كه يك واحد بالخصوص معلول علتى بالخصوص است آن مجموع به طور يكپارچه نيز معلول علتى بالخصوص است و به حكم قانون « علّة العلّة علّة و معلول المعلول معلول » تمام آن سلسلهء معاليل يكپارچه معلوليت است و در حكم يك واحد معلول است پس نيازمند به علّت است . پس اينكه در اشكال گفته شد : « آيا مقصود از نيازمندى مجموع به علت چيست و آيا اينكه گفته مىشود مجموع اقتضا دارد علتى را ، مقصود خصوص عليت حقيقيه است يا اعم است از حقيقيه يا انتزاعيه ؟ » در پاسخ مىگوييم : مقصود خصوص عليت حقيقيه است و اينكه در اشكال گفته شد كه « مجموع بىنياز است از علّت حقيقى » در پاسخ مىگوييم گفتهء شما صحيح است اگر مقصود اين باشد كه مجموع وجودى دارد غير از وجود اجزاء و نيازمند به علتى است غير از علت اجزاء ، و اما اگر مقصود از « نيازمندى مجموع به علت » به نحو ترتيب باشد كه گفته شد يعنى هر جا كه مجموعه‌اى از معلولات باشد نيازمندى يك واحد به علت عين نيازمندى تمام آحاد مادون وى به همان علت است ، ديگر اشكال وارد نيست . قوله : « كل علة جملة هى غير شىء من آحادها فهى علة اوّلا للآحاد ، ثم للجملة و الّا فلتكن الآحاد غير محتاجة اليها ، فالجملة اذا تمّت بآحادها لم تحتج اليها ، بل ربما كان شىء ما علة لبعض الآحاد دون بعض فلم يكن علة للجملة على الاطلاق . » هر علت مجموعه‌اى كه غير خود آحاد باشد ، او اولًا و بالذات علت آحاد است و ثانياً و بالعرض علت مجموع است و الّا پس فرض مىكنيم كه آحاد به او نيازمند نمىباشند و از طرفى چون مجموع به آحاد درست مىشود پس مجموع نيز به آن علت محتاج نيست ، بلكه بسا هست كه يك شىء علت بعضى آحاد است دون بعضى و اين كافى نيست كه علت مجموع شمرده شود . شرح : شيخ در اين فصل مىگويد : اگر فرض كنيم چيزى علت مجموعه‌اى باشد و آن چيز خارج از آحاد اين مجموع است راه عليت وى براى اين مجموعه اين است كه از طريق آحاد وى علت وى باشد يعنى وى اولًا علت آحاد باشد و ثانياً علت مجموعه ؛ و به عبارت ديگر هر جا كه شيئى علت مجموعه‌اى باشد بايد علت آحاد آن