از سر كه سيلهاى تيزرو * وز تن ما جان عشق آميزرو اشارة : ثم انه ليحتاج الى الرياضة ، و الرياضة متوجهة الى ثلاثة اغراض : الاول تنحية مادون الحق عن مستنّ الايثار ، و الثانى تطويع النفس الامارة للنفس المطمئنة لينجذب قوى التخيل و الوهم الى التوهمات المناسبة للامر القدسى منصرفة عن التوهمات المناسبة للامر السفلى ، و الثالث تلطيف السرّ للتنبه . و الاول يعين عليه الزهد الحقيقى . و الثانى يعين عليه عدة اشياء : العبادة المشفوعة بالفكرة ، ثم الالحان المستخدمة لقوى النفس الموقعة لما لحن به من الكلام موقع القبول من الاوهام ، ثم نفس الكلام الواعظ من قائل زكىّ بعبارة بليغة و نغمة رخيمة و سمت رشيد . و اما الغرض الثالث فيعين عليه الفكر اللطيف و العشق العفيف الذى يأمر فيه شمائل المعشوق ليس سلطان الشهوة . عارف همين كه آهنگ اتصال به عالم بالا بكند نيازمند مىگردد به رياضت ، و رياضت براى سه هدف است : اول دور كردن غير حق از سر راه . دوم مطيع گردانيدن نفس امّاره نسبت به نفس مطمئنه تا قواى تخيلى و وهمى در خدمت نفس مطمئنه در آيد و تخيلات و توهماتى مناسب با امر قدسى در وى پديد شود و از خيالات و توهمات مناسب با عالم سفلى منصرف گردد . سوم لطيف گردانيدن باطن براى قبول آگاهى . اول را كمك مىدهد زهد حقيقى . و دومى را چند چيز كمك مىدهد : يكى عبادت مقرون به تفكر ، ديگر آهنگهاى خوش و جذّاب كه قواى نفس را جذب بكند و كلمات مفيدى كه با آن آهنگ ادا مىشود در نفس نفوذ كند . سوم خود سخن مقرون به پند كه از گوينده‌اى پاكدل به عبارتى فصيح و آهنگى نرم و نافذ و كيفيتى مؤثر صادر شود . و اما هدف سوم ، پس او را دو چيز كمك مىدهد : انديشهء نازك و عشق پاك كه در آن عشق پاك زيبايى و شمايل معشوق حكمفرما باشد نه قدرت شهوت . شرح : شيخ پس از آنكه از ذكر اولين مرحلهء سير و سفر عارفان فارغ شد به مرحلهء بعد مىپردازد و شك نيست كه مركبى كه اين راه را طى مىكند جز نفس عارف چيزى نيست . در اينجا از يك نظر مسافر و مسافت و به عبارت ديگر سالك و مسلوك فيه يكى است و از نظرى باريك و دقيق مقصد نيز بيرون از آن دو نمىباشد . به هر حال سالك از آن جهت كه رونده است و با پاى خود بايد اين راه را طى كند لازم است خود