حس ، حركت او را نمىفهميد و باز هم نمىفهمد ، همان [ افلاكى ] است كه مىپنداشتيم و باز هم مىپنداريم كه مىچرخد ، و همان ستارگان‌اند كه طلوع و غروب داشتند و اكنون نيز دارند . البته به ذهن هر شنونده‌اى خطور خواهد كرد كه اين دو مورد فرق دارند ، زيرا اشتباه سكون زمين از راه استدلال رياضى كه به حس منتهى است مرتفع شده ولى اشتباه نفى صانع اين نحو نيست . ولى بايد متذكر شد كه : تمثيل و مقايسهء نامبرده مربوط به تحقق يا احتمال اشتباهى است كه دليلى بر نفى او نداريم نه به اينكه هر دو اشتباه عقلى هستند يا حسى يا مختلف . انسان در برابر احتمالى كه دليل بر نفى آن ندارد نبايد با نفى يا استبعاد به ستيزهء جاهلانه بپردازد . پس در زمينهء آغاز و انجام بيان گذشته اين پرسش كاملا درست و منطقى است كه : « آيا واقعيت اين جهان گذران و هر يك از اجزاى وى ( با اينكه اصل واقعيت هرگز نابود نمىشود ) از آن خود اوست يا واقعيت همه از آن يك واقعيت ديگر پا بر جا و [ داراى ] استقلال بوده و همه از آن سرچشمه مىگيرند ؟ » الهيون به اين پرسش پاسخ مثبت داده و چنين سرچشمهء هستى را از براى جهان اثبات مىكنند و چنان كه هر متتبعى مىداند بيانات و ادلّهء بيشمارى در اين مقام ذكر كرده‌اند . ولى ما نظر به زمينه‌اى كه با سخنان گذشتهء ما آماده شده به دو بيان زيرين اكتفا مىنماييم .