باشد ؛ جمله‌اى از فارابى نقل مىكند و مدعى مىشود فارابى نيز در آن جملهء كوتاه خواسته است همين راه را به همين شكل طى كند . خلاصهء بيان اين است : اگر فرض كنيم سلسله‌اى از علل و معلولات را - خواه متناهى و خواه غير متناهى - كه در ميان آنها واجب الوجود بالذات نباشد ، آن سلسله به طور مجموع و هيچيك از آحاد آن جدا جدا « وجوب » پيدا نخواهد كرد ، و چون وجوب و ضرورت پيدا نمىكند وجود پيدا نخواهد كرد زيرا هر معلولى آنگاه وجوب و سپس ( به حسب مرتبه نه زمان ) وجود پيدا مىكند كه امكان عدم به هيچ وجه در وى نباشد و به اصطلاح سدّ باب جميع اعدام از وى شده باشد . اگر فرض كنيم وجود آن شئ هزار و يك شرط دارد و با نبودن هر يك از آن شروط آن شئ موجود نمىشود ، لازم است تمام آن شرايط بلا استثناء موجود باشد . اكنون هر يك از آحاد سلسله و يا مجموع سلسله را اگر در نظر بگيريم مىبينيم وجوب وجود ندارد زيرا بديهى است كه خود آن واحد به دليل آنكه ممكن بالذات است نمىتواند ايجاب كنندهء خود و سد كنندهء ابواب عدم بر خود باشد . علتش نيز چنين است زيرا درست است كه اگر فرض كنيم علت آن واحد يا علت مجموع ( كه جميع آحاد است ) موجود باشد معلول وجوب و وجود پيدا مىكند ، ولى فرض اين است كه خود آن علت نيز امكان عدم دارد و راه عدم بر معلول از طريق عدم آن علت باز است همچنانكه راه عدم آن علت از طريق عدم علتش نيز باز است ، و همچنين الى غيرالنهايه ؛ يعنى هر يك از معاليل را كه در نظر بگيريم راه عدم بر او از طريق عدم جميع علل قبلى باز است ؛ يعنى براى اين معلول امكان عدم از راه امكان عدم بر جميع آحاد مقدّم بر وى باز است . پس تمام سلسله در مرحلهء امكان است نه در مرحلهء وجوب و حال آنكه تا به مرحلهء وجوب نرسد وجود پيدا نمىكند . تنها با وجود واجب الوجود در سلسله است كه تمام امكانات عدم سد مىشود . اما چون نظام هستى موجود است پس واجب است و چون واجب است پس واجب الوجود در رأس اين نظام قرار گرفته و از ذات اوست كه وجوب و وجود بر همهء ممكنات فائض شده است . همانطور كه در جلد دوم اصول فلسفه گفتيم ، اگر در سلسله‌اى از علل كه فقط از ممكنات تشكيل شده است يكى از معلولات را ( مثلًا الف ) در نظر بگيريم و بپرسيم چرا وجود پيدا كرده و معدوم نيست ؟ جواب خواهيم شنيد چون علتش ( مثلًا ب ) موجود بوده است . بديهى است كه با فرض وجود « ب » وجود « الف » ضرورى و حتمى