قهرى و نتيجهء جبرى مواد جمع شده بعلاوهء خاصيتهايى كه هر كدام دارند و بعلاوهء نظم و ارتباطى كه ميان آنها برقرار شده و آنها را به صورت يك دستگاه در آورده ، كار معين و راه پيمايى منظم است . نوع ديگر از راه يا بى كه در اشياء مشاهده مىشود آن چيزى است كه گذشته و عليت فاعلى ، يعنى نظم مادى ، براى چنين راه يا بى كافى نيست . آن نوع از راه يا بى حكايت مىكند از رابطهء مرموزى ميان شئ و آينده‌اش و از عليت غائيه يعنى از يك نوع علاقه و توجه به غايت و هدف . حركات و اعمال يك دستگاه تا آنجا كه مربوط به سازمان مادى شئ است قابل پيش بينى است ، يعنى نفس سازمان مادى و تشكيلات داخلى شئ كافى است كه با احاطه به آنها بتوان كارهاى آن را پيش بينى كرد ، زيرا مىتوان رابطهء تأليفى و تركيبى مجموعه موادى كه در يك دستگاه كار گذاشته شده است و عملها و عكس العمل‌هاى قهرى را به دست آورد ، و تا وقتى كه حركات و اعمال يك شئ در حدود عملها و عكس‌العمل‌هاى طبيعى اجزاء شئ است و قابل پيش بينى است ، راه يا بى شئ نتيجهء قطعى نظم سازمان اوست و دليل جداگانه‌اى به شمار نمىرود . اما اگر رسيد به مرحله‌اى كه آن شئ كار خاصى نبايد انجام دهد ، بر سر دو راهى است ، در عين حال آن شئ يكى از آن راهها كه او را به هدف مىرساند « انتخاب » مىكند ، اينجاست كه پاى هدايت نوع دوم به ميان مىآيد . پس موجبات و مرجّحات راه يا بى نوع اول در گذشته و عليت فاعلى شئ نهاده شده است ، و موجبات و مرجّحات راه يا بى نوع دوم در عليت غائى و آيندهء آن شئ نهاده شده است . در نوع اول ، شئ ، وجوب و ضرورت خود را از فاعل كسب مىكند و در نوع دوم از غايت ، هر چند به اعتبارى از نظر دقيق فلسفى ميان فاعل و غايت انفكاكى نيست . اكنون ببينيم از چه راه و به چه دليلى مىتوانيم ثابت كنيم كه چنين نوع هدايتى در همهء موجودات و يا برخى از آنها در كار است . مقدمتاً مطلبى را بايد از قرآن كريم استفاده كنيم . قرآن كريم ظاهراً اول كتابى است كه ميان نظم داخلى اشياء و هدايت و راه يا بى آنها تفكيك كرده و آنها را به صورت دو دليل ذكر كرده است ، يعنى تلويحا ثابت كرده است كه راه يا بى موجودات تنها معلول نظم و ساختمان مادى و داخلى آنها نيست . در سورهء طه آيهء 50 از زبان موسى نقل مىكند :