انسان اوّلى ملحق نموده و از مزاياى شيرين و پربهاى زندگى كه كنجكاوى روز افزون مادى در دسترس ما قرار مىدهد باز مىدارد » . گويندهء اين سخن تصور نمىكند كه اگر با اين روش پاسخ مثبت به درخواستهاى بىبندوبار شكم و پايين‌تر از شكم داديم به درخواست غريزهء فطرى چه پاسخ خواهيم داد ؟ البته گويندهء اين سخن معنى تخلف از غريزهء فطرى را نيز آنچنان كه شايد و بايد به ذهن نسپرده ولى بايد بداند كه : كمال و مزيّت وجودى هر پديده و آفريده‌اى آن چيزهايى است كه با ساختمان ويژه و غرايز وجودى وى وفق بدهد و همين كه اين توافق را از دست داد از ارزش واقعى خود افتاده و تنها نامى از كمال خواهد داشت . اگر انسان تنها يك غريزهء فطرى ( مثلًا شهوت خوراك يا شهوت نزديكى جنسى ) داشت هر چه در فعاليت وى زياده‌روى مىكرد كمالش بود ولى غرايز گوناگون ديگرى كه در تركيب ساختمان وى موجود است زياده‌روى و طغيان ( تنها ) يك غريزه را روا نديده و به حفظ توازن و حد اعتدال دعوت مىكند ، ماده تا حدى و ماوراء ماده تا حدى . ( 6 ) . و كسانى كه مىگويند : « بحث از خدا به جايى نمىرسد زيرا اگر طبق قانون عليت و معلوليت از براى جهان خدا اثبات كنيم از براى خدا نيز علت بايد اثبات كرد » اينان در بحث خلط مىكنند . مضمون قانون نامبرده اين نيست كه هر موجودى علت مىخواهد بلكه اين است كه هر حادثه‌اى علتى دارد ، يعنى چيزى كه « نبود و شد » علتى از براى پيدايش وى ضرورى است . و در مقالهء 9 اين بحث را مشروحا توضيح داديم . ( 7 ) . و كسانى كه مىگويند : « اگر خدايى در كار بود اينهمه پديده‌هاى بىفايده مانند پستان در مرد و پديده‌هاى از كار افتاده مانند بال مرغ خانگى و خروس و پوست لاى انگشتان برخى پرندگان غير آبى كه نتيجهء تحول ماده يا تبعيت محيط مىباشد ، موجود نمىشد و همچنين اينهمه فساد و شر و محروميتها رخ نمىداد » اينان نيز خلط بحث كرده و وجود نسبى و قياسى را از وجود نفسى و ضرورى تميز نداده‌اند . سخن آنان داراى دو بخش است . اما راجع به بخش اول : كدام برهان علمى قائم شده به اينكه مثلًا پستان تنها براى شير دادن است و فايدهء ديگرى ندارد ؟ يا پوست لاى انگشتان پا را فقط نيازمندى به شنا به وجود آورده است ؟ چيزى كه هست اين است كه : « انسان فايده‌اى در پاره‌اى از موارد مانند پستان زن و پاى اردك يافته سپس تعميم جاهلانه و بىمأخذى داده فايدهء نامبرده را از همهء موارد