مىشود ، و همين نفى نيز نفى خواهد شد و همچنين . . . پس اگر پديده‌اى را مبدأ قرار دهيم پديدهء نامبرده در لحظهء اول اثبات است و در لحظهء دوم نفى خواهد شد و در لحظهء سوم اين نفى نيز نفى مىشود ( نفى نفى ) و با منفى شدن نفى ، اثبات بر مىگردد ولى چون نفى چنان كه گفته شد نسبى است 1

--> ( * ) مىتوان به اين بيان ايراد گرفت كه در اينجا نظريهء ديالكتيسينها براساس منطق ارسطويى و امتناع تناقض توجيه شده است . آنها نفى شئ را مستلزم نابودى آن شئ نمىدانند كه دربارهء اين جهت بحث شود كه آيا همهء جنبه‌ها نابود شده يا برخى جنبه‌ها . آنها نفى را به معنى انكار و تضاد مىدانند كه در آن واحد با اثبات جمع شده ؛ پس در مرحلهء نفى ، اثبات از بين نرفته و در مرحلهء نفى نفى نه اثبات از بين رفته و نه نفى ، بلكه تركيب آن دو صورت گرفته است . اين مطلب اگر چه مخدوش است ولى بايد به اين صورت طرح شود .