از ضرورت و حتميت نظام هستى يكى از مهمترين مباحثى است كه همواره افكار فلاسفه را به خود متوجه ساخته است و امروز هم در ميان فلاسفهء غرب در رديف اول مسائل فلسفى به شمار مىرود . در آخر اين مقاله موضوع اجبار و اختيار انسان و استعداد تكليف و مسؤوليت وى در برابر نظام حتمى موجودات مطرح شده و در آن اظهار نظر شده است . مقالهء 9 مشتمل بر قانون عليت و متفرعات وى است . قانون عليت از قديم‌ترين و سابقه‌دارترين مسائل فلسفه است و اگر سبقت و قدمت را مناط قرار دهيم هيچ مسأله‌اى به پاى مسأله علت و معلول نمىرسد . مسأله علت و معلول از آن مسائل است كه با كمال سبقت و قدمتى كه دارد اهميت و جلال خود را از دست نداده است بلكه در اثر تحقيقات و كاوشها و موشكافيهاى زيادى كه در اطراف اين مسأله كهن به عمل آمده حقايق زيادى دربارهء كيفيت ارتباط موجودات با يكديگر در عالم فلسفه روشن شده است . مقالاتى كه در جلد اول و دوم گذشت به استثناى مقالهء 1 همه در حول مسائل ادراكى بود و آنچه موضوع بحث مستقيم آن مقالات بود ، انسان و افكار و انديشه‌ها و ادراكات انسان بود و ما اهميت بحث از جنبه‌هاى ادراكى را در جلد اول و دوم گوشزد كرديم ، و اما آنچه موضوع بحث اين سه مقاله است مستقيماً واقعيت عينى است يعنى در اين سه مقاله رسماً در اطراف واقعيت عينى تحقيق شده ولى خوانندهء محترم در ضمن اينكه به كيفيت اقامهء براهين فلسفى در اين مسائل آشنا مىشود باز به يك حقيقت روشن بر مىخورد و آن اين است : تا ذهن را نشناسيم نمىتوانيم فلسفه داشته باشيم يعنى شناختن واقعيت بدان سان كه بشر از فلسفه انتظار دارد بدون شناختن ذهن و آگاهى از انبوه انديشه‌هاى غلط انداز ذهن ميسر نيست . اين حقيقت در ضمن مطالعه خود اين مقالات روشن خواهد شد . در ضمن اين حقيقت شايد يك مشكل ديگر نيز حل شود و آن مشكل عبارت است از چگونگى قدرت ذهن براى پيشروى در مسائل تعقلى محض . اگر ما از عهده برآمده باشيم و منظور خود را به طور واضح و روشنى بيان كرده باشيم خوانندهء محترم