مرتضى مطهرى
448
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
3 . رياست و مرئوسيت و لوازم آنها چنان كه تأمل كافى در روش جامعههاى انسانى حتى جامعههاى مترقى امروزه به دست مىدهد و همچنين تاريخ نقلى از دورههاى نسبتاً نزديك زندگانى بشر و وسائل ديگر تاريخى از دورههاى دور و دراز زندگى دسته جمعى انسان اولى نشان مىدهد ، به مقتضاى قريحه و غريزه استخدام ، افرادى كه در جامعههاى ابتدائى از همه قوىتر بودهاند و خاصه آنان كه توانايى جسمى و توانايى ارادى بيشترى داشتهاند همان گونه كه موجودات جمادى و نباتى و حيوانى ديگر را مورد استفاده خود قرار مىدادهاند افراد ديگر جامعه را نيز استخدام مىكرده و ارادهء خود را به آنها تحميل مىنمودهاند يعنى وجود فعال خود را بزرگتر و وسيعتر مىساخته و در ميان افراد پراكنده ، نسبتى پيدا كردهاند كه نسبت روان به تن ، يا به عبارت سادهتر و شايد هم باستانىتر و كهنهتر ، نسبت سر به بدن بوده باشد ؛ زيرا چنان كه قرائن نشان مىدهد انسان به اهميت سر در بدن بيشتر از اهميت قلب در بدن پى برده گذشته از اينكه به حسب حس نيز در ابتداى اجزاء و بالاتر از همه مىباشد و از اين روى نامگذارى اين گونه نسبتها را از « سر » گرفتهاند مانند « سرنخ » و « سر راه » و « سر دسته » و « سر لشكر » و « سر سلسله » و جز آنها . و در نتيجهء اين اعتبار ، لوازم طبيعى حقيقت اين نسبت ( نسبت سر به هر يك از اعضاى فعاله و به مجموع بدن ) از قبيل فرمانروايى جامعه و انقياد دسته جمعى و انقيادهاى فردى و يك سلسله مقررات و رسوم و آداب كه مقام رئيس را نشان داده و مظاهر احترام و تعظيم او مىباشد - مانند اقسام تعارفات و كرنشها و پرستشهاى بزرگ و كوچك با وجهى كه مناسب كمال فعلى اجتماع مىباشد - جعل و اعتبار شده . و از طرف ديگر چون اعتبار رياست را اعتبار اجتماع و عدالت اجتماعى ( چنان كه سابقاً گفته شد ) پيش آورده يك سلسله اعتبارات مناسبه بر له مرئوس و عليه رئيس كه در حقيقت جوابده اعتباراتى است كه بر له رئيس و عليه مرئوس وضع گرديده ساخته شده و البته چون اين اعتبارات به نفع مرئوس و ضرر رئيس است از جهت قوه و ضعف با قوه و ضعف رئيس نسبت متعاكس دارند ، هر چه مقام رياست تواناتر باشد تأثير اعتبارات و حقوق مرئوس ضعيفتر و هر چه ضعيفتر قويتر ، و همچنين توانايى و ناتوانى مرئوس در اعتبارات جانب رئيس تأثير متعاكس دارد . البته با كمترين توجه مىتوان فهميد كه اعتبار رياست كه گفته شد ، بيشتر در دنبالهء خود اعتبارات دامنهدار زيادى دارد كه تشخيص هويتهاى تفصيلى آنها خارج