كه طبيعت را مطابق احتياجات خود سازد ، فعاليت نفسانى هم براى آن است كه نفس حقيقت و واقع را با مقتضيات مخصوص خود مطابقت دهد . » نظريهء بالا در آنچه مربوط به مطلب ماست شامل سه قسمت است : ( 1 ) . علم محصول همكارى حس و عقل است . ( 2 ) . عقل و ادراكات عقلانى به تدريج تكوّن پيدا مىكند و از اول ساختمان پرداخته و كاملى ندارد . ( 3 ) . اصول عقلانى تابع « اصل انطباق با محيط » است . از اين مطلب دو مطلب ديگر نتيجه مىشود : الف . عقل و اصول عقلانى در همهء اشخاص يكسان و مانند هم نيست . ب . عقل و اصول عقلانى با تغيير اوضاع و شرايط و احتياجات تغيير مىكند . نظريهء ما راجع به قسمت اول همان است كه در مقالهء 5 گفتيم . در آن مقاله دخالت حس را در پيدايش يك رشته تصورات و دخالت وجدان را در پيدايش يك رشته تصورات ديگر و دخالت « حمل » يا « حكم » را در پيدايش تصورات عمومى و دخالت عاقله را در تعميم تصورات جزئى كه از راه حس يا راه ديگر حاصل مىشود و همچنين دخالت تجربه را در پيدايش يك رشته احكام و تصديقات و دخالت مستقيم و بلاواسطهء عقل را در پيدايش يك رشته احكام و تصديقات ديگر كه به نام « بديهيات اوليه » يا « اصول و مبادى عقليه » مىخوانديم بيان كرديم و نتيجه‌اى كه از آن مقاله گرفتيم اين بود كه علم بشر محصول همكارى حس و عقل است و ما در آن مقاله بين تصورات مقدم بر حس و تصديقات مقدم بر تجربه فرق گذاشتيم . بنابراين در اين قسمت ، ما موافق نظريهء بالا هستيم ولى با بيان مخصوصى كه در مقالهء 5 شرح داديم و از تكرار آن بى نيازيم . در قسمت دوم نيز نظريهء موافق داريم . اين نظريه كم و بيش از زمان ارسطو رايج بوده و ابن سينا به بهترين وجهى آن را توضيح داده ولى مطابق نظريهء ارسطو و ابن سينا نفس از آغاز جوهرى است مستقل از بدن ، و ادراكات عقلانى كه براى وى به تدريج پيدا مىشود به منزلهء اوصاف و عوارض يا نقش‌هايى است كه وى را عارض مىشود . كامل‌ترين و جامع‌ترين نظريهء « تكامل تدريجى عقل و معقولات » نظريهء محكم و