طبيعت باشد ) كه تحت آزمايش عملى در نيايد قابل اعتماد و اطمينان نيست و مسائل فلسفهء تعقلى قابل آزمايش عملى نيست زيرا مثلًا نمىتوان آزمايش كرد كه آيا وجود اصيل است يا مهيّت ؟ و آيا دور يا تسلسل ممكن است يا محال ؟ ب . جمعى ديگر از دانشمندان جديد ، آن محدوديتى را كه آن دسته در نظريهء بالا براى علم قائل شده بودند منكرند و معتقدند كه در ماوراء محسوسات نيز مىتوان قضاوت كرد . بعضى از اين دانشمندان اين نظريه را از آن جهت دارند كه به تصورات فطرى عقلى مستقل قائلند ، از قبيل دكارت و پيروانش ، و بعضى ديگر راه شهود و عرفان و سير باطن را پيشنهاد و پيروى كرده‌اند ( فلسفهء هانرى برگسون فيلسوف معروف عصر اخير متكى به اين نظريه است ) و بعضى ديگر از راه ديگر ، و ما در اينجا خود را نيازمند به بيان نظريات آنان نمىدانيم . در اين مقاله در ضمن اينكه « پيدايش كثرت در ادراكات » بيان مىشود ، به هر دو اشكال منكرين اعتبار فلسفهء تعقلى پاسخ داده مىشود . از طرفى در خلال بيان كيفيت حصول تكثر در ادراكات ، گفتگوى مفاهيم متافيزيكى به ميان خواهد آمد و معلوم خواهد شد كه اين مفاهيم از جنبهء علم‌النفسى معتبرند و با آنكه مستقيماً از راه حواس وارد ذهن نشده‌اند منشأ صحيح و معتبر دارند ، و از طرف ديگر از جنبهء منطقى ثابت خواهيم كرد كه تنها معيار و محك صحت و سقم قضايا تجربه و آزمايش عملى نيست و حتى خود تجربيون ( بدون توجه ) به يك سلسله قضاياى فكرى خواه ناخواه اعتقاد جزمى دارند كه قابل تجربه و آزمايش عملى نيست . بعلاوه در آينده معلوم خواهد شد كه بشر تا قبلًا به يك سلسله قضاياى غير تجربى اعتقاد نداشته باشد نمىتواند هيچ قضيهء تجربى را بپذيرد . در خاتمه از بيان چند نكته ناگزيريم : ( 1 ) . اختلاف نظرى كه در مسألهء « راه حصول علم » بين علماى شرق و غرب و حسى و عقلى هست مربوط به علمها و ادراكات تصورى يعنى تصورهاى سادهء ابتدايى ( خالى از حكم ) است كه عارض ذهن مىشود از قبيل تصور سفيدى و سياهى