مرتضى مطهرى

247

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

و وجود معلومات قبلى بلكه وجود روح قبل از بدن و همچنين تقدم عقل بر حس و تقدم ادراكات كلى بر ادراكات جزئى مورد انكار قرار گرفت . ارسطو اساس نظريهء ارسطو در باب علم و معرفت بر اين است كه روح در ابتدا در حد قوه و استعداد محض است و بالفعل واجد هيچ معلوم و معقولى نيست ، تمام معقولات و معلومات به تدريج در همين جهان برايش حاصل مىشود . بعد از ارسطو پيروان مكتب وى عقل را از لحاظ طى مراحل مختلف و درجاتى كه در همين جهان در راه تحصيل معرفت مىپيمايد به درجاتى تقسيم كرده‌اند از اين قبيل : عقل بالقوه ، عقل بالملكه ، عقل بالفعل ، عقل بالمستفاد ( با اختلاف بيانهايى كه در تقرير اين مراتب هست ) . گويند اول كسى كه اين طبقه بندى را مطابق مسلك ارسطو بيان كرده است اسكندر افريدوسى از حكماى اسكندريه است . مطابق نظريهء ارسطو ادراك جزئيات ، مقدّم است بر ادراك كليات ؛ يعنى ذهن ابتدا به درك جزئيات نائل مىشود ، سپس به وسيلهء قوهء عاقله به تجريد و تعميم مىپردازد و معانى كليه انتزاع مىكند . نظريهء ارسطو در باب حصول معرفت ، شامل دو قسمت اصلى زير است : ( 1 ) . ذهن در ابتدا واجد هيچ معلوم و معقولى نيست ، تمام ادراكات و تصورات جزئى و كلى در همين جهان براى نفس حاصل مىشود . ( 2 ) . ادراكات جزئى مقدم است بر ادراكات كلى . ولى در عين حال سندى در دست نيست كه آيا ارسطو قسمت دوم نظريهء خويش را دربارهء جميع معلومات و معقولات داشته ؛ يعنى حتى آن قسمت از تصورات عقلى را كه در منطق خويش آنها را « بديهيات اوليه » خوانده از همين قبيل مىدانسته است و عقيده داشته كه بديهيات اوليهء عقليه نيز مسبوق به ادراكات جزئيهء حسيه است ، و يا آنكه آن عقيده را در خصوص ماديات و كلياتى كه منطبق به افراد مادى هستند داشته و اما بديهيات اوليه را معتقد بوده كه به تدريج خود به خود و بدون وساطت و دخالت ادراكات جزئى حسى براى عقل حاصل مىشود يعنى معتقد بوده كه عقل اين تصورات را از پيش خود ابداع مىنمايد ؟ و بالاخره اين قسمت مهم در نظريهء ارسطو