مرتضى مطهرى
234
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
از بيان فوق مىتوان نتيجه گرفت : ( 1 ) . وجود خطا در خارج ، بالعرض است يعنى در جايى كه ما خطا مىكنيم هيچيك از قواى مدركه و حاكمهمان در كار مخصوص به خود خطا نمىكند بلكه در مورد دو حكم مختلف از دو قوه مثلًا ، حكم اين قوه را به مورد قوهء ديگر تطبيق مىنماييم ( حكم خيال را به مورد حكم حس يا به مورد حكم عقل ) و اين نكته مضمون سخنى است كه فلاسفه مىگويند كه « خطا در احكام عقليه به واسطهء مداخلهء قوهء خيال است » . و از همين جا مىشود نتيجه گرفت كه اگر چنانچه ما در تكوّن علوم كنجكاوى كرده و به تميز ادراكات حقيقى و مجازى ( بالذات و بالعرض ) نائل گشته و خواص كلى آنها را به دست آوريم مىتوانيم به كليات خطا و صواب خود واقف گرديم و به اصطلاح منطق « در موارد قضايا ميان خطا و صواب تميز دهيم » . ( 2 ) . در مورد هر خطايى صوابى هست . نظرياتى كه در اين مقاله به ثبوت رسيد به قرار ذيل مىباشد : ( 1 ) . هر تصديق ، مسبوق به تصور است . ( 2 ) . ميان مدرك حسى و صورت خيالى و صورت عقلى وى نسبت ثابتى موجود مىباشد . ( 3 ) . صورت عقلى موجود خارجى مسبوق به صورت خيالى وى و صورت خيالى وى مسبوق به ادراك حسى وى مىباشد . ( 4 ) . معلومات تصورى كه به نحوى قابل انطباق به خارج مىباشند منتهى به حس هستند ( اين حكم نيازمند به توضيحى است كه در مقالهء آينده داده مىشود ) . ( 5 ) . ما به ماهيات اشياء فى الجمله نائل مىشويم . ( 6 ) . در مرتبهء وجود حسى ( اثر موجود در عضو حساس ) خطايى نيست . ( 7 ) . در مرتبهء ادراك حسى مفرد خطايى نيست . ( 8 ) . در حكمى كه در مرتبهء حس مىباشد خطايى نيست . ( 9 ) . خطا در هر جا محقق شود در مرتبهء ادراك و حكم و مقايسه با خارج است . 10 . وجود خطا در خارج بالعرض است . 11 . در مورد هر ادراك ناصواب ، ادراك صوابى نيز داريم ، چنان كه به حسب واقع هر دروغى راستى دارد . 12 . علم حضورى قابل خطا نيست .