* نمىدانيم كه ادراكات عين حقيقت است يا نيست زيرا تمام ادراكات بشر حتى بديهيات اوليه و فلسفه و علوم رياضى بستگى دارد به طرز ساختمان دستگاه ادراكى بشر و ساختمان دستگاه ادراكى اشخاص متفاوت است . شكاكان قديم و نسبيون جديد و طرفداران ماترياليسم ديالكتيك * محسوسات و معقولات اوليه و آنچه با رعايت اصول منطقى كسب شود حقيقت است . ارسطو و پيروانش در يونان قديم و جميع حكماى دورهء اسلامى * فطريات عقل و معقولاتى كه با رعايت اصول منطقى كسب شود عين حقيقت است و اما محسوسات نمىدانيم حقيقت است يا نيست زيرا حواس وسيلهء ارتباط عملى با خارج است نه وسيلهء كشف حقيقت . دكارت و لايب نيتس و عده ديگر از فلاسفه اروپا * معلومات رياضى كه صرفاً مخلوق ذهن ماست حقيقت است و اما معلومات مربوط به جهان خارج نمىدانيم حقيقت است يا نيست . كانت آلمانى و پيروانش . * وجدانيات و آنچه با تعقل صحيح به دست آيد حقيقت است اما محسوسات نمىدانيم حقيقت است يا نيست . جان لاك انگليسى . * حس و عقل هر دو فقط داراى ارزش عملى و وسيلهء ارتباط عملى با خارجند ، وسيلهء كشف حقيقت تنها شهود باطن است . هانرى برگسون .