درس دوازدهم : اقسام قياس قياس در يك تقسيم اساسى ، منقسم مىگردد به دو قسم : اقترانى و استثنائى . قبلًا گفتيم كه هر قياسى مشتمل بر لااقل دو قضيه است ؛ يعنى از يك قضيه قياس تشكيل نمىشود و به عبارت ديگر يك قضيه هيچگاه مولّد نيست ؛ و نيز گفتيم دو قضيه آنگاه قياس تشكيل مىدهند و مولّد مىگردند كه با نتيجهء مورد نظر بيگانه نبوده باشند . همان طورى كه فرزند وارث پدر و مادر است و هستهء اصلى او از آنها بيرون آمده است ، همين طور است نتيجه نسبت به مقدّمتين ؛ چيزى كه هست ، نتيجه گاهى به صورت پراكنده در مقدمتين موجود است يعنى هر جزء ( موضوع و يا محمول در حمليه ، و مقدّم يا تالى در شرطيه ) در يك مقدمه قرار گرفته است ، و گاهى يك جا در مقدمتين قرار گرفته است . اگر به صورت پراكنده در مقدمتين قرار گيرد « قياس اقترانى » ناميده مىشود ، و اگر يك جا در مقدمتين قرار گيرد « قياس استثنائى » ناميده مىشود . اگر بگوييم : آهن فلز است ( صغرى ) هر فلزى در حرارت منبسط مىشود ( كبرى ) پس آهن در حرارت منبسط مىشود ( نتيجه ) در اينجا سه قضيه داريم : قضيهء اول و دوم را « مقدّمتين » و قضيهء سوم را « نتيجه »