قضيه‌اى ( كه البته محال است ) « اجتماع نقيضين » خوانده مىشود همچنانكه كذب هر دو ( كه آن نيز البته محال است ) « ارتفاع نقيضين » ناميده مىشود . اين همان اصل معروفى است كه به نام « اصل تناقض » ناميده شده و امروز زياد مورد بحث است . هگل در بعضى سخنان خود مدعى است كه منطق خويش را ( منطق ديالكتيك ) بر اساس انكار اصل « امتناع اجتماع نقيضين و امتناع ارتفاع نقيضين » بنا نهاده است و ما بعداً در درسهاى « كلّيات فلسفه » دربارهء اين مطلب بحث خواهيم كرد . اما قسم دوم حكمش اين است كه صدق هر يك مستلزم كذب ديگرى است اما كذب هيچكدام مستلزم صدق ديگرى نيست ؛ يعنى محال است كه هر دو صادق باشند ولى محال نيست كه هر دو كاذب باشند . مثلًا اگر بگوييم : « هر الف ب است » و باز بگوييم « هيچ الفى ب نيست » محال است كه هر دو قضيه صادق باشند يعنى هم هر الف ب باشد و هم هيچ الفى ب نباشد ، اما محال نيست كه هر دو كاذب باشند يعنى نه هر الف ب باشد و نه هيچ الف ب نباشد ، بلكه بعضى الف‌ها ب باشند و بعضى الف‌ها ب نباشند . اما قسم سوم حكمش اين است كه كذب هر يك مستلزم صدق ديگرى است اما صدق هيچكدام مستلزم كذب ديگرى نيست ؛ يعنى محال است كه هر دو كاذب باشند اما محال نيست كه هر دو صادق باشند . مثلًا اگر بگوييم : « بعضى از الف‌ها ب هستند » و « بعضى از الف‌ها ب نيستند » مانعى ندارد كه هر دو صادق باشند اما محال است كه هر دو كاذب باشند ، زيرا اگر هر دو كاذب باشند كذب جملهء « بعضى الف‌ها ب هستند » اين است كه هيچ الفى ب نباشد و كذب « بعضى الف‌ها ب نيستند » اين است كه هر الفى ب باشد و ما قبلًا در قسم دوم گفتيم كه محال است دو قضيهء متحدالموضوع و المحمول كه هر دو كلى باشند و يكى موجبه و ديگرى سالبه باشد هر دو صادق باشند . اما قسم چهارم : در اين قسم كه هر دو قضيه ، موجبه و يا هر دو سالبه است ولى يكى كليه است و ديگرى جزئيه ، توجه به يك نكته لازم است و وضع را روشن مىكند و آن اين كه در قضايا - بر عكس مفردات - همواره جزئيه اعم از كليه است . در مفردات همواره كلى اعم از جزئى است ، مثلًا انسان اعم از زيد است ، ولى در قضايا قضيهء « بعضى الف‌ها ب هستند » اعم است از قضيهء « هر الف ب است » زيرا اگر هر الف ب باشد قطعاً بعضى الف‌ها ب هستند ولى اگر بعضى الف‌ها ب باشند لازم نيست كه همهء الف‌ها ب باشند . صدق قضيهء اعم مستلزم صدق اخص نيست اما صدق اخص مستلزم