درس نهم : احكام قضايا تا اينجا قضيه را تعريف و سپس تقسيم كرديم . معلوم شد كه قضيه يك تقسيم ندارد ، بلكه به اعتبارات مختلف تقسيماتى دارد . اما احكام قضايا : قضايا نيز مانند مفردات ، احكامى دارند . ما در باب مفردات گفتيم كه كليات با يكديگر مناسبات خاص دارند كه به نام « نسب اربعه » معروف است . دو كلى را كه با هم مقايسه مىكنيم ، يا متباين‌اند و يا متساوى و يا عام و خاص مطلق و يا عام و خاص من وجه . دو قضيه را نيز هنگامى كه با يكديگر مقايسه كنيم مناسبات مختلفى ممكن است داشته باشند . ميان دو قضيه نيز يكى از چهار نسبت برقرار است و آنها عبارتند از : تناقض ، تضاد ، دخول تحت التضاد ، تداخل « 1 » .

--> ( 1 ) . اگر دو قضيه را با يكديگر مقايسه كنيم ، يا اين است كه در موضوع يا محمول يا هر دو با يكديگر شركت دارند و يا شركت ندارند . اگر اصلًا شركت نداشته باشند مانند قضيهء : « انسان حيوانى است تعجب كننده » و قضيهء : « آهن فلزى است كه در حرارت منبسط مىشود » كه هيچ وجه مشترك ميان اين دو قضيه نيست نسبتشان از قبيل « تباين » است ، و اگر در موضوع فقط شركت داشته باشند مانند « انسان تعجب كننده است » و « انسان صنعتگر است » نسبت ميان آنها « تساوى » است و مىتوانيم آنها را « متماثلين » اصطلاح كنيم همچنانكه اگر فقط در محمول شركت داشته باشند مانند « انسان حيوانى است پستاندار » و « اسب حيوانى است پستاندار » [ نسبت ] ميان آنها « تشابه » است و مىتوانيم آنها را به نام « متشابهين » بخوانيم . ولى منطقيين در مناسبات قضايا توجهى به اين موارد كه دو قضيه در يك جزء اشتراك دارند يا در هيچ جزء اشتراك