اين مباحث را جزء فلسفهء اولى قرار داده است . ملا صدرا سلوك عقلى فلسفى را بر سلوك قلبى عرفانى تطبيق كرد و مباحث فلسفهء اولى را بر منوال چهار سفر روحى و معنوى عرفا به چهار سفر عقلى تقسيم كرد : 1 . سفر از خلق به حق ( امور عامّهء فلسفه كه مقدمهء معرفت ذات بارى است ) . 2 . سفر در حق با حق ( الهيات بالمعنى الاخص و مباحث مربوط به شؤون و اسماء و صفات ذات بارى ) . 3 . سفر از حق به خلق با حق ( مباحث مربوط به افعال بارى و عوالم كلى وجود ) . 4 . سفر در خلق با حق ( مباحث نفس و معاد ) . بديهى است كه مسائل فلسفى را با اين ديد نگاه كردن ، نظم و شكل مغايرى با ديد ارسطويى و سينوى مىدهد . مسائلى كه قيافهء اوليهء خود را حفظ كرده‌اند اكثر مسائل منطق ، مبحث مقولات دهگانه ، علل اربعه ، تقسيمات علوم ، تقسيم و تعديد قواى نفس از اين رديف مسائلند . البته مقصود اين نيست كه مسائل بالا دربست به صورت اول باقى مانده‌اند و هيچ گونه دخل و تصرفى در آنها به عمل نيامده است ؛ بلكه مقصود اين است كه در مجموع ، چهره و قيافه همان است كه بوده است و الّا مىدانيم كه ابن سينا تحقيقات بسيار ارزنده و بى سابقه‌اى در باب مقولات كرده است . ابن سهلان ساوجى مقولات را چهار مىداند نه ده . شيخ اشراق نيز قائل به پنج مقوله است ، چهار مقوله‌اى كه ابن سهلان قائل است بعلاوهء حركت . شيخ اشراق حركت را مقولهء مستقل مىشمارد . بوعلى و صدرالمتألهين تحقيقى دربارهء جسم تعليمى دارند كه نتيجه اين است : تفاوت جسم تعليمى با جسم طبيعى به يك امر تحليلى عقلى برمىگردد يعنى جسم تعليمى « عرض » خارجى جسم طبيعى نيست ، بلكه « عارض » عقلى و تحليلى آن است ، بلكه اساساً مقادير عموماً از صورت اعراض خارجى بيرون مىروند . با همهء اينها مقولات دهگانهء ارسطويى هنوز شكل و قيافهء قديم خود را حفظ كرده است . در تقسيمات علوم نيز شيخ اشراق نظريات تازه‌اى ابداع كرده است ولى البته