اين ايراد از استوارت ميل « 1 » فيلسوف معروف انگليسى است كه در قرن هجدهم ميلادى مىزيسته است « 2 » . چنان كه مىبينيم اين استدلال حاوى مطلب تازه‌اى نيست ، با ايراد ابوسعيد ابوالخير ريشهء مشترك دارد و آن اين كه علم به كبرى آنگاه حاصل است كه قبلا علم به نتيجه ( از راه استقراء ) حاصل شده باشد . پاسخش همان است كه قبلًا گفتيم . اين كه مىگويد : « آيا نتيجه در ضمن كبرى معلوم است يا مجهول ؟ » پاسخش همان است كه بوعلى به ابو سعيد داد كه نتيجه معلوم است اجمالًا ، و مجهول است تفصيلًا ؛ لهذا نه تكرار معلوم لازم مىآيد و نه مصادره به مطلوب . 3 . منطق ارسطويى منطق قياسى است و اساس قياس بر اين است كه سير فكرى ذهن همواره « نزولى » و از بالا به پايين است ؛ يعنى انتقال ذهن از كلّى به جزئى است . در گذشته چنين تصور مىشد كه ذهن ابتدا كلّيات را درك مىكند و به وسيلهء كليات به درك جزئيات نائل مىشود ، اما تحقيقات اخير نشان داده كه كار كاملًا بر عكس است ، سير ذهن همواره صعودى و از جزئى به كلى است . عليهذا روش قياسى از نظر مطالعات دقيق علم النفسى جديد روى ذهن و فعاليتهاى ذهن ، محكوم و مطرود است . به عبارت ديگر ، تفكر قياسى بى اساس است و يگانه راه تفكر استقراء است . اين اشكال بيان عالمانهء مطلبى است كه ضمن اشكالات گذشته گفته مىشد . پاسخش اين است كه محصور ساختن حركت ذهن به حركت صعودى به هيچ وجه صحيح نيست ، زيرا اولًا چنان كه مكرّر گفته‌ايم خود تجربه و نتيجه‌گيرى علمى از امور تجربى بهترين گواه است كه ذهن ، هم سير صعودى دارد هم سير نزولى ، زيرا ذهن از آزمايش در چندين مورد يك قاعدهء كلى استنباط مىكند و به اين وسيله سير صعودى مىكند ، سپس در ساير موارد همين قاعدهء كلى را به صورت قياسى تعميم مىدهد و سير نزولى و قياسى مىنمايد . بعلاوه همهء اصول قطعى ذهن انسان ، تجربى و حسى نيستند . حكم ذهن به اينكه

--> ( 1 ) . Staurt Mill . ( 2 ) . رجوع شود به « المنطق الصورى » على سامى النشار صفحات 21 و 22 و سير حكمت در اروپا جلد سوم ، ضمن شرح حال و فلسفهء استوارت ميل ، و منطق صورى دكتر محمد خوانسارى جلد دوم ، صفحهء 183 .