عام و كلى از همهء آنها به دست مىدهد . ذهن در عمل تجزيه و تركيب ، و همچنين در عمل تجريد و تعميم ، روى فراورده‌هاى حواس دخل و تصرف مىكند ، گاهى به صورت تجزيه و تركيب و گاهى به صورت تجريد و تعميم . 5 . عمل پنجم ذهن همان است كه مقصود اصلى ما بيان آن است ؛ يعنى تفكر و استدلال كه عبارت است از مربوط كردن چند امر معلوم و دانسته براى كشف يك امر مجهول و ندانسته . در حقيقت ، فكر كردن نوعى ازدواج و توالد و تناسل در ميان انديشه‌هاست . به عبارت ديگر : تفكر نوعى سرمايه گذارى انديشه است براى تحصيل سود و اضافه كردن بر سرمايهء اصلى . عمل تفكر خود نوعى تركيب است اما تركيبى زاينده و منتِج ، بر خلاف تركيبهاى شاعرانه و خيالبافانه كه عقيم و نازاست . اين مسأله است كه بايد در باب « ارزش قياس » مورد بحث قرار گيرد كه آيا واقعاً ذهن ما قادر است از طريق تركيب و مزدوج ساختن معلومات خويش ، به معلوم جديدى دست بيابد و مجهولى را از اين راه تبديل به معلوم كند يا خير ، بلكه يگانه راه كسب معلومات و تبديل مجهول به معلوم آن است كه از طريق ارتباط مستقيم با دنياى خارج بر سرمايهء معلومات خويش بيفزايد ، از طريق مربوط كردن معلومات در درون ذهن نمىتوان به معلوم جديد دست يافت ؟ اختلاف نظر تجربيّون و حسّيّون از يك طرف ، و عقليّون و قياسيّون از طرف ديگر در همين نكته است . از نظر تجربيون راه منحصر براى كسب معلومات جديد تماس مستقيم با اشياء از طريق حواس است ، پس يگانه راه صحيح تحقيق در اشياء « تجربه » است . ولى عقليون و قياسيون مدعى هستند كه تجربه يكى از راههاست ، از طريق مربوط كردن معلومات قبلى نيز مىتوان به يك سلسله معلومات جديد دست يافت . مربوط كردن معلومات براى دست يافتن به معلومات ديگر همان است كه از آنها به « حد » و « قياس » يا « برهان » تعبير مىشود . منطق ارسطويى ضمن اين كه تجربه را معتبر مىداند و آن را يكى از مبادى و مقدمات ششگانهء قياس مىشمارد ، ضوابط و قواعد قياس را كه عبارت است از به كار بردن معلومات براى كشف مجهولات و تبديل آنها به معلومات ، بيان مىكند . بديهى است كه اگر راه تحصيل معلومات منحصر باشد به تماس مستقيم با اشياء مجهوله و هرگز معلومات نتواند وسيلهء كشف مجهولات قرار گيرد ، منطق ارسطويى بلاموضوع و